Sampoorna Sundarkand

Sampoorna Sundarkand

|| shreeganeshaaya namah ||

shreejaanakeevallabho vijayate

shreeraamacharitamaanasa

panychama sopaana · sundarakaanda

shloka

shaantan shaashvatamaprameyamanaghan nirvaanashaantipradan brahmaashambhuphaneendrasevyamanishan vedaantavedyan vibhum |

shaanta, sanaatana, aprameya (pramaanon se pare), nishpaapa, moksharoopa paramashaanti dene vaale, brahmaa, shambhu aura sheshajee se nirantara sevita, vedaanta ke dvaaraa jaanane yogya,

raamaakhyan jagadeeshvaran suragurun maayaamanushyan harin vande'ham karunaakaran raghuvaran bhoopaalachoodaamanim || 1||

sarvavyaapaka, devataaon men sabase bade़, maayaa se manushya roopa men dikhane vaale samasta paapon ko harane vaale, karunaa kee khaana, raghukula men shreshtha tathaa raajaaon ke shiromani raama kahalaane vaale jagadeeshvara kee main vandanaa karataa hoon || 1||

naanyaa sprihaa raghupate hridaye'smadeeye satyan vadaami cha bhavaanakhilaantaraatmaa|

he raghunaathajee men satya kahataa hoon aura phira aapa sabake antaraatmaa hee hai (saba jaanate hee hai) ki mere hridaya men doosaree koee ichchhaa naheen hai|

bhaktin prayachchha raghupunggava nirbharaan me kaamaadidosharahitan kuru maanasan cha || 2 ||

he raghukritashreshtha! mujhe apanee nirbharaa (poorna) bhakti deejie aura mere mana ko kaama aadi doshon se rahita keejie || 2 ||

atulitabaladhaaman hemashailaabhadehan danujavanakrishaanun jnyaaninaamagraganyam |

atuta bala ke dhaama sone ke parvata (sumeru) ke samaana kaantiyukta shareera vaale daitya roopee vana (ko dhvansa karane) ke lie agni roopa, jyaaniyon men agraganya

sakalagunanidhaanan vaanaraanaamadheeshan raghupatipriyabhaktan vaatajaatan namaami || 3 ||

sanpoorna gunon ke nidhaana, vaanaron ke svaamee shree raghunaathajee ke priya bhakta pavanaputra shree hanumaanajee ko mai pranaama karataa hoon || 3 ||

jaamavanta ke bachana suhaae| suni hanumanta hridaya ati bhaae||

jaambavaana ke (sundara, suhaavane) vachana sunakara hanumaanajee ko apane mana men ve vachana bahuta achchhe lage||

taba lagi mohi parikhehu tumha bhaaee| sahi dukha kanda moola phala khaaee||

aura hanumaanajee ne kahaa kee -he bhaaiyo! aapa loga kanda, moola va phala khaakara samaya bitaanaa, aura taba taka meree raaha dekhanaa, jaba taka ki main seetaajee kaa pataa lagaakara lauta naa aaoon, (jaba taka mai seetaajee ko dekhakara lauta na aaoon)||

jaba lagi aavaun seetahi dekhee| hoihi kaaju mohi harasha biseshee||

jaba mai seetaajeeko dekhakara lauta aaoongaa, taba kaarya siddha hone para mana ko baड़aa harsha hogaa||

yaha kahi naai sabanhi kahun maathaa| chaleu harashi hiyan dhari raghunaathaa||

yaha kahakara aura sabako namaskaara karake, raamachandrajee kaa hradaya men dhyaana dharakara, prasanna hokara hanumaanajee lankaa jaane ke lie chale||

sindhu teera eka bhoodhara sundara| kautuka koodi chadheu taa oopara||

samudra ke teera para eka sundara pahaaड़ thaa| hanumaan jee khela se hee (anaayaasa hee, kautukee se) koodakara usake oopara chaढ़ gae||

baara baara raghubeera sanbhaaree| tarakeu pavanatanaya bala bhaaree||

phira vaaranvaara raamachandrajee kaa smarana karake, baड़e paraakrama ke saatha hanumaanajee ne garjanaa kee||

jehin giri charana dei hanumantaa| chaleu so gaa paataala turantaa||

jisa pahaaड़ para hanumaanajee ne paanva rakhe the (jisa para se ve uchhale), vaha pahaaड़ turanta paataala ke andara chalaa gayaa||

jimi amogha raghupati kara baanaa| ehee bhaanti chaleu hanumaanaa||

aura jaise shreeraamachandrajee kaa amogha baana jaataa hai, aise hanumaanajee vahaa se lankaa kee ora chale||

jalanidhi raghupati doota bichaaree| tain mainaaka hohi shramahaaree||

samudra ne hanumaanajee ko shreeraama kaa doota jaanakara mainaaka naama parvata se kahaa kee - he mainaaka, too inakee thakaavata doora karane vaalaa ho, inako thaharaa kara shrama mitaanevaalaa ho, (arthaat apane oopara inhe vishraama de)|| [

dohaa 1

hanoomaana tehi parasaa kara puni keenha pranaama| raama kaaju keenhen binu mohi kahaan bishraama||

hanumaanajee ne usako apane haathase chhuaa, phira usako pranaama kiyaa, aura kahaa kee - raamachandrajeekaa kaa kaarya kiye binaa mujhako vishraama kahaan? ||

jaata pavanasuta devanha dekhaa| jaanain kahun bala buddhi biseshaa||

devataao ne pavanaputra hanumaan jee ko jaate hue dekhaa aura unake bala aura buddhi ke vaibhava ko jaanane ke lie||

surasaa naama ahinha kai maataa| pathainhi aai kahee tehin baataa||

devataaon ne naaga maataa surasaa ko bhejaa| usa naagamaataane aakara hanumaanajee se yaha baata kahee||

aaju suranha mohi deenha ahaaraa| sunata bachana kaha pavanakumaaraa||

aaja to mujhako devataaon ne yaha achchhaa aahaara diyaa| yaha baata suna, hansa kara hanumaanajee bole||

raama kaaju kari phiri main aavaun| seetaa kai sudhi prabhuhi sunaavaun||

main raamachandrajee kaa kaama karake lauta aaoon aura seetaajee kee khabara raamachandrajee ko sunaa doon||

taba tava badana paithihaun aaee| satya kahaun mohi jaana de maaee||

phira he maataa! mai aakara aapake munha men pravesha karoongaa| abhee too mujhe jaane de| isamen kuchha bhee pharka naheen paड़egaa| mai tujhe satya kahataa hoon||

kavanehun jatana dei nahin jaanaa| grasasi na mohi kaheu hanumaanaa||

jaba surasaa ne kisee upaayase unako jaane naheen diyaa, taba hanumaanajee ne kahaa ki, too kyon deree karatee hai? too mujhako nahee khaa sakatee||

jojana bhari tehin badanu pasaaraa| kapi tanu keenha duguna bistaaraa||

surasaane apanaa munha, eka yojanabharamen (chaara kosa me) phailaayaa| hanumaanajee ne apanaa shareera, usase doonaa yaanee do yojana vistaaravaalaa kiyaa||

soraha jojana mukha tehin thayaoo| turata pavanasuta battisa bhayaoo||

surasaa ne apanaa munha solaha (16) yojanamen phailaayaa| hanumaanajeene apanaa shareera turanta batteesa (32) yojana baड़aa kiyaa||

jasa jasa surasaa badanu badhaavaa| taasu doona kapi roopa dekhaavaa||

surasaa ne jaise-jaise mukha kaa vistaara baढ़aayaa, jaisaa jaisaa munha phailaayaa, hanumaanajee ne vaise hee apanaa svarupa usase duganaa dikhaayaa||

sata jojana tehin aanana keenhaa| ati laghu roopa pavanasuta leenhaa||

jaba surasaa ne apanaa munha sau yojana (chaara sau kosa kaa) men phailaayaa, taba hanumaanajee turanta bahuta chhotaa svarupa dhaarana kara liyaa||

badana paithi puni baahera aavaa| maagaa bidaa taahi siru naavaa||

chhotaa svarupa dhaarana kara hanumaanajee, surasaake munhamen ghusakara turanta baahara nikala aae| phira surasaa se vidaa maanga kara hanumaanajee ne pranaama kiyaa||

mohi suranha jehi laagi pathaavaa| budhi bala maramu tora mai paavaa||

usa vaक़ta surasaa ne hanumaanajee se kahaa kee - he hanumaana! devataaonne mujhako jisake lie bhejaa thaa, vaha tumhaare bala aura buddhi kaa bheda, mainne achchhee taraha paa liyaa hai|| [

dohaa 2

raama kaaju sabu karihahu tumha bala buddhi nidhaana| aasisha deee gaee so harashi chaleu hanumaana||

tuma bala aura buddhi ke bhandaara ho, so shreeraamachandrajee ke saba kaarya siddha karoge| aise aasheervaada dekara, surasaa to apane ghara ko chalee, aura hanumaanajee prasanna hokara, lankaakee ora chale ||

nisichari eka sindhu mahun rahaee| kari maayaa nabhu ke khaga gahaee||

samudra ke andara eka raakshasa rahataa thaa| vaha maayaa karake aakaasha me uda़te hue pakshee aura jantuoko pakaड़ liyaa karataa thaa||

jeeva jantu je gagana udaaheen| jala biloki tinha kai parichhaaheen||

jo jeevajantu aakaasha men uड़kara jaataa, usakee parachhaaee jala men dekhakara parachhaaee ko jala men pakaड़ letaa||

gahai chhaahan saka so na udaaee| ehi bidhi sadaa gaganachara khaaee||

parachhaaee ko jala men pakaड़ letaa, jisase vaha jiva jantu phira vahaa se saraka naheen sakataa| isa taraha vaha hameshaa, aakaasha me uda़ne vaale jivajantuo ko khaayaa karataa thaa||

soi chhala hanoomaana kahan keenhaa| taasu kapatu kapi turatahin cheenhaa||

usane vahee kapata hanumaan jee se kiyaa| hanumaan jee ne usakaa vaha chhala turanta pahachaana liyaa||

taahi maari maarutasuta beeraa| baaridhi paara gayau matidheeraa||

dheera buddhivaale pavanaputra veera hanumaanajee use maarakara samudra ke paara utara gae||

tahaan jaai dekhee bana sobhaa| gunjata chanchareeka madhu lobhaa||

vahaa jaakara hanumaanajee vana kee shobhaa dekhate hai ki bhanvare madhu (pushpa rasa) ke lobhase gunjaara kara rahe hai||

naanaa taru phala phoola suhaae| khaga mriga brinda dekhi mana bhaae||

aneka prakaara ke vriksha, phala aura phoolose shobhaayamaana ho rahe hai| pakshee aura hiranonkaa jhunda dekhakara to ve mana me bahuta hee prasanna hue||

saila bisaala dekhi eka aagen| taa para dhaai chadheu bhaya tyaagen||

vahaan saamane hanumaanajee eka baड़aa vishaala parvata dekhakara, nirbhaya hokara usa pahaaड़para koodakara chaढ़ baithe||

umaa na kachhu kapi kai adhikaaee| prabhu prataapa jo kaalahi khaaee||

bhagavaan shankara paarvateejee se kahate hai ki he paarvatee! isamen hanumaana kee kuchha bhee adhikataa naheen hai| yaha to kevala raamachandrajeeke hee prataapa kaa prabhaava hai ki, jo kaala ko bhee khaa jaataa hai||

giri para chadhi lankaa tehin dekhee| kahi na jaai ati durga biseshee||

parvata para chaढ़kara hanumaanajee ne lankaa ko dekhaa, to vaha aisee baड़ee durgama hai kee, jisake vishaya men kuchha kahaa naheen jaa sakataa||

ati utanga jalanidhi chahu paasaa| kanaka kota kara parama prakaasaa||

pahale to vaha bahuta oonchee hai, phira usake chaaro ora samudra kee khaaee| usapara bhee sasone ke parakote (chaara deevaaree) kaa teja prakaasha ki jisase netra chakaachaundha ho jaae||

chhan0 - kanaka kota bichitra mani krita sundaraayatanaa ghanaa|

usa nagareekaa ratnon se jaड़aa huaa, suvarna kaa kota, ativa sundara banaa huaa hai|

chauhatta hatta subatta beetheen chaaru pura bahu bidhi banaa||

chauhate, dukaane va sundara galiyon ke bahaara, usa sundara nagaree ke andara banee hai||

gaja baaji khachchara nikara padachara ratha baroothinha ko ganai||

jahaa haathee, ghoड़e, khachchara, paidala va rathokee ginatee koee naheen kara sakataa||

bahuroopa nisichara jootha atibala sena baranata nahin banai|| 1 ||

aura jahaa mahaabalee, adbhuta roopavaale raakshasoke senaake jhunda itane hai ki jisakaa varnana kiyaa naheen jaa sakataa||1||

bana baaga upabana baatikaa sara koopa baapeen sohaheen|

jahaa vana, baaग़, baageeche, baavadiyaa, taalaaba, kuen, baavaliyaa shobhaayamaana ho rahee hai|

nara naaga sura gandharba kanyaa roopa muni mana mohaheen||

jahaan manushyakanyaa, naagakanyaa, devakanyaa aura gandharvakanyaaye viraajamaana ho rahee hai - jinakaa roopa dekhakara, munilogokaa mana mohita huaa jaataa hai||

kahun maala deha bisaala saila samaana atibala garjaheen|

kahee parvata ke samaana baड़e vishaala dehavaale mahaabalishta, malla garjanaa karate hai aura

naanaa akhaarenha bhirahin bahubidhi eka ekanha tarjaheen|| 2 ||

aneka akhaada़on men aneka prakaarase bhida rahe hai aura eka ekako aapasa men pataka pataka kara garjanaa kara rahe hai|| 2 ||

kari jatana bhata kotinha bikata tana nagara chahun disi rachchhaheen|

jahaan kahee vikata shareera vaale karodo bhata, chaaro taraphase nagarakee rakshaa karate hai aura

kahun mahisha maanusha dhenu khara aja khala nisaachara bhachchhaheen||

kahee ve raakshasa loga, bhainse, manushya, gau, gadhe, bakare aura paksheeyonko khaa rahe hai|| raakshasa logo kaa aacharana bahuta buraa hai|

ehi laagi tulaseedaasa inha kee kathaa kachhu eka hai kahee|

iseelie tulaseedaasajee kahate hai ki mainne inakee kathaa bahuta sankshepase kahee hai|

raghubeera sara teeratha sareeranhi tyaagi gati paihahin sahee|| 3 ||

ye mahaadushta hai, parantu raamachandrajeeke baanaroopa pavitra teerthanadeeke andara apanaa shareera tyaagakara, gati arthaata mokshako praapta honge||3 || [

dohaa 3

pura rakhavaare dekhi bahu kapi mana keenha bichaara| ati laghu roopa dharaun nisi nagara karaun paisaara||

hanumaanajee ne bahuta se rakhavaalo ko dekhakara mana men vichaara kiyaa kee mai chhotaa roopa dhaarana karake nagara men pravesha karoon ||

masaka samaana roopa kapi dharee| lankahi chaleu sumiri naraharee||

hanumaanajee machchhara ke samaana chhotaa-saa roopa dhaarana kara, prabhu shree raamachandrajee ke naama kaa sumirana karate hue lankaa men pravesha karate hai||

naama lankinee eka nisicharee| so kaha chalesi mohi nindaree||

lankinee, hanumaanajee kaa raastaa rokatee hai lankaa ke dvaara para lankinee naama kee eka raakshasee rahatee thee| hanumaanajee kee bhenta, usa lankinee raakshasee se hotee hai| vaha poochhatee hai ki, meraa niraadara karake (binaa mujhase poochhe) kahaa jaa rahe ho?

jaanehi naheen maramu satha moraa| mora ahaara jahaan lagi choraa||

toone meraa bheda naheen jaanaa? jahaan taka chora hain, ve saba mere aahaara hain||

muthikaa eka mahaa kapi hanee| rudhira bamata dharaneen dhanamanee||

mahaakapi hanumaanajee use eka ghoonsaa maarate hai, jisase vaha prithvee para ludhaka pada़tee hai||

puni sanbhaari uthee so lankaa| jori paani kara binaya sasankaa||

vaha raakshasee lankinee, apane ko sanbhaalakara phira uthatee hai| aura dara ke maare haatha joda़kara hanumaanajee se kahatee hai||

jaba raavanahi brahma bara deenhaa| chalata biranchi kahaa mohi cheenhaa||

lankinee, hanumaanajee ko, brahmaajee ke varadaana ke baare men bataatee hai jaba brahmaa ne raavana ko vara diyaa thaa, taba chalate samaya unhonne raakshason ke vinaasha kee yaha pahachaana mujhe bataa dee thee ki||

bikala hosi tain kapi ken maare| taba jaanesu nisichara sanghaare||

jaba too bandara ke maarane se vyaakula ho jaae, taba too raakshason kaa sanhaara huaa jaana lenaa|

taata mora ati punya bahootaa| dekheun nayana raama kara dootaa||

hanumaanajee ke darshana hone ke kaarana, lankinee khudako bhaagyashaalee samajhatee hai he taata! mere bada़e punya hain, jo main shree raamajee ke doota ko apanee aankhon se dekha paaee|| [

dohaa 4

taata svarga apabarga sukha dharia tulaa eka anga| toola na taahi sakala mili jo sukha lava satasanga||

he taata!, svarga aura moksha ke saba sukhon ko taraajoo ke eka palada़e men rakhaa jaae, to bhee ve saba milakara (doosare palada़e para rakhe hue) usa sukha ke baraabara naheen ho sakate, jo kshana maatra ke satsanga se hotaa hai||

prabisi nagara keeje saba kaajaa| hridayan raakhi kausalapura raajaa||

ayodhyaapuree ke raajaa raghunaatha ko hridaya men rakhe hue nagara men pravesha karake saba kaama keejie||

garala sudhaa ripu karahin mitaaee| gopada sindhu anala sitalaaee||

usake lie, arthaata, jisake mana men shree raama kaa smarana rahataa hai, visha amrita ho jaataa hai, shatru mitrataa karane lagate hain, samudra gaaya ke khura ke baraabara ho jaataa hai, agni men sheetalataa aa jaatee hai||

garuda sumeru renoo sama taahee| raama kripaa kari chitavaa jaahee||

aura he garooda़jee! jise raama ne eka baara kripaa karake dekha liyaa, usake lie sumeru parvata raja ke samaana ho jaataa hai||

ati laghu roopa dhareu hanumaanaa| paithaa nagara sumiri bhagavaanaa||

taba hanumaanajee ne bahuta hee chhotaa roopa dhaarana kiyaa, aura bhagavaana kaa smarana karake nagara men pravesha kiyaa||

mandira mandira prati kari sodhaa| dekhe jahan tahan aganita jodhaa||

unhonne eka-eka (pratyeka) mahala kee khoja kee| jahaan-tahaan asankhya yoddhaa dekhe||

gayau dasaanana mandira maaheen| ati bichitra kahi jaata so naaheen||

phira ve raavana ke mahala men gae| vaha atyanta vichitra thaa, jisakaa varnana naheen ho sakataa||

sayana kie dekhaa kapi tehee| mandira mahun na deekhi baidehee||

hanumaanajee ne, mahala men raavana ko soyaa huaa dekhaa| vahaan bhee hanumaanajee ne seetaajee kee khoja kee, parantu seetaajee usa mahala men kahee bhee dikhaaee naheen deen||

bhavana eka puni deekha suhaavaa| hari mandira tahan bhinna banaavaa||

phira unhen eka sundara mahala dikhaaee diyaa| usa mahala men bhagavaana kaa eka mandira banaa huaa thaa|| [

dohaa 5

raamaayudha ankita griha sobhaa barani na jaai| nava tulasikaa brinda tahan dekhi harashi kapiraai||

vaha mahala shree raama ke aayudha (dhanusha-baana) ke chihnon se ankita thaa, usakee shobhaa varnana naheen kee jaa sakatee|| vahaan naveena-naveena tulasee ke vriksha-samoohon ko dekhakara kapiraaja hanumaana harshita hue||

lankaa nisichara nikara nivaasaa| ihaan kahaan sajjana kara baasaa||

aura unheene sochaa kee yaha lankaa nagaree to raakshasonke kulakee nivaasabhoomee hai, raakshaso ke samooha kaa nivaasa sthaana hai| yahaan satpurusho ke rahane kaa kyaa kaama||

mana mahun taraka karai kapi laagaa| teheen samaya bibheeshanu jaagaa||

isa taraha hanumaanajee mana hee mana men vichaara karane lage| itane men vibheeshana kee aankha khulee||

raama raama tehin sumirana keenhaa| hridayan harasha kapi sajjana cheenhaa||

aura jaagate hee unhonne - raama! raama! - aisaa smarana kiyaa, to hanumaanajeene jaanaa kee yaha koee satpurusha hai| isa baata se hanumaanajeeko baड़aa aananda huaa||

ehi sana hathi karihaun pahichaanee| saadhu te hoi na kaaraja haanee||

satpurushon se kyon pahachaana karanee chaahiye?hanumaanajeene vichaara kiyaa ki inase jaroora pahachaana karanee chahiye, kyonki satpurushoke haatha kabhee kaaryakee haani naheen hotee, balki laabha hee hotaa hai||

bipra rupa dhari bachana sunaae| sunata bibheeshana uthi tahan aae||

phira hanumaanajeene braamhanakaa roopa dharakara vachana sunaayaa, to vaha vachana sunatehee vibheeshana uthakara unake paasa aayaa||

kari pranaama poonchhee kusalaaee| bipra kahahu nija kathaa bujhaaee||

aura pranaama karake kushala poonchhaa ki, he braahmanadeva!, jo aapakee baata ho so hamen samajhaakara kaho (apanee kathaa samajhaakara kahie)||

kee tumha hari daasanha mahan koee| moren hridaya preeti ati hoee||

vibheeshanane kahaa ki, kyaa aapa haribhakto me se koee hai? kyonki mere manamen aapakee ora bahuta preetee badhatee jaatee hai, aapako dekhakara mere hridaya me atyanta prema umada़ rahaa hai||

kee tumha raamu deena anuraagee| aayahu mohi karana badabhaagee||

athavaa mujhako badabhaagee karane ke vaaste, bhaktopara anuraaga rakhanevaale aapa saakshaata dinabandhu hee to naheen padhaara gae ho|| (athavaa kyaa aapa deeno se prema karane vaale svayan shree raama jee hee hai, jo mujhe bada़bhaagee banaane, ghara-baithe darshana dekara kritaartha karane aae hai?) [

dohaa 6

taba hanumanta kahee saba raama kathaa nija naama| sunata jugala tana pulaka mana magana sumiri guna graama||

vibhishanake ye vachana sunakara hanumaanajeene raamachandrajeekee saba kathaa vibheeshanase kahee, aura apanaa naama bataayaa| prabhu raama ke naama smarana se, donon ke mana aanandita ho jaate hai parasparakee baate sunatehee dononke shareera romaanchita ho gae aura shree raamachandrajeekaa smarana aa jaanese donon aanandamagna ho gae ||

sunahu pavanasuta rahani hamaaree| jimi dasananhi mahun jeebha bichaaree||

vibheeshana kahate hai kee -he hanumaanajee! hamaaree rahanee hama kahate hai so suno| jaise daanton ke bichamen bichaaree jeebha rahatee hai, aise hama ina raakshasonke bicha men rahate hai||

taata kabahun mohi jaani anaathaa| karihahin kripaa bhaanukula naathaa||

he taata! ve sooryakula ke naatha (raghunaatha), mujhako anaatha jaanakara kabhee kripaa karenge?

taamasa tanu kachhu saadhana naaheen| preeti na pada saroja mana maaheen||

meraa taamasee (raakshasa) shareera hone se saadhana to kuchha banataa naheen aura na mana men shree raamachandrajee ke charanakamalon men prema hee hai||

aba mohi bhaa bharosa hanumantaa| binu harikripaa milahin nahin santaa||

parantu he hanumaan ! aba mujhe vishvaasa ho gayaa ki shree raamajee kee mujha para kripaa hai, kyonki hari kee kripaa ke binaa santa naheen milate||

jau raghubeera anugraha keenhaa| tau tumha mohi darasu hathi deenhaa||

jaba shree raghuveera ne kripaa kee hai, tabhee to aapane mujhe hatha karake (apanee ora se) darshana die hain||

sunahu bibheeshana prabhu kai reetee| karahin sadaa sevaka para preetee||

hanumaan jee ne kahaa-he vibheeshanajee! sunie, prabhu kee yahee reeti hai ki ve sevaka para sadaa hee prema kiyaa karate hain||

kahahu kavana main parama kuleenaa| kapi chanchala sabaheen bidhi heenaa||

bhalaa kahie, main hee kauna bada़aa kuleena hoon? (jaati kaa) chanchala vaanara hoon aura saba prakaara se neecha hoon||

praata lei jo naama hamaaraa| tehi dina taahi na milai ahaaraa||

praatahkaala jo hama logon (bandaron) kaa naama le le to usa dina use bhojana na mile|| [

dohaa 7

asa main adhama sakhaa sunu mohoo para raghubeera| keenhee kripaa sumiri guna bhare bilochana neera||

he sakhaa! sunie, main aisaa adhama hoon, para shree raamachandrajee ne to mujha para bhee kripaa hee kee hai| bhagavaan ke gunon kaa smarana karake hanumaan jee ke donon netron men (premaashruon kaa) jala bhara aayaa||

jaanatahoon asa svaami bisaaree| phirahin te kaahe na hohin dukhaaree||

jo jaanate hue bhee aise svaamee (shree raghunaathajee) ko bhulaakara (vishayon ke peechhe) bhatakate phirate hain, ve duhkhee kyon na hon?

ehi bidhi kahata raama guna graamaa| paavaa anirbaachya bishraamaa||

isa prakaara shree raamajee ke guna samoohon ko kahate hue unhonne anirvachaneeya (parama) shaanti praapta kee||

puni saba kathaa bibheeshana kahee| jehi bidhi janakasutaa tahan rahee||

phira vibheeshana ne hanumaanajee se vaha saba kathaa kahee ki shree jaanakeejee jisa prakaara vahaan (lankaa men) rahatee theen|

taba hanumanta kahaa sunu bhraataa| dekhee chahaun jaanakee maataa||

taba hanumaan jee ne kahaa- he bhaaee suno, main jaanakee maataa ko dekhataa chaahataa hoon||

juguti bibheeshana sakala sunaaee| chaleu pavanasuta bidaa karaaee||

vibheeshanajee ne (maataa ke darshana kee) saba yuktiyaan (upaaya) kaha sunaaeen| taba hanumaan jee vidaa lekara chale|

kari soi roopa gayau puni tahavaan| bana asoka seetaa raha jahavaan||

phira vahee (pahale kaa masaka sareekhaa) roopa dharakara vahaan gae, jahaan ashoka vana men (vana ke jisa bhaaga men) seetaajee rahatee theen||

dekhi manahi mahun keenha pranaamaa| baithehin beeti jaata nisi jaamaa||

seetaajee ko dekhakara hanumaan jee ne unhen mana hee men pranaama kiyaa| unhen baithe hee baithe raatri ke chaaron pahara beeta jaate hain|

krisa tana seesa jataa eka benee| japati hridayan raghupati guna shrenee||

hanumaanajee seetaajee ko dekhate hai, unakaa shareera to dubalaa ho gayaa hai, sira para jataaon kee eka venee (lata) hai| hridaya men shree raghunaathajee ke guna samoohon kaa jaapa (smarana) karatee rahatee hain|| [

dohaa 8

nija pada nayana dien mana raama pada kamala leena| parama dukhee bhaa pavanasuta dekhi jaanakee deena||

shree jaanakeejee netron ko apane charanon men lagaae hue hain (neeche kee ora dekha rahee hain) aura mana shree raamajee ke charana kamalon men leena hai| jaanakeejee ko deena (duhkhee) dekhakara pavanaputra hanumaan jee bahuta hee duhkhee hue||

taru pallava mahun rahaa lukaaee| karai bichaara karaun kaa bhaaee||

hanumaan jee vriksha ke patton men chhipa rahe aura vichaara karane lage ki he bhaaee! kyaa karoon (inakaa duhkha kaise doora karoon)?

tehi avasara raavanu tahan aavaa| sanga naari bahu kien banaavaa||

usee samaya bahutasee striyonko sanga lie raavana vahaan aayaa| jo striyaa raavanake sanga thee, ve bahuta prakaara ke gahanon se banee thanee thee||

bahu bidhi khala seetahi samujhaavaa| saama daana bhaya bheda dekhaavaa||

usa dushta ne seetaajee ko bahuta prakaara se samajhaayaa| saama, daana, bhaya aura bheda dikhalaayaa||

kaha raavanu sunu sumukhi sayaanee| mandodaree aadi saba raanee||

raavana ne kahaa- he sumukhi! he sayaanee! suno! mandodaree aadi saba raaniyon ko-||

tava anuchareen karaun pana moraa| eka baara biloku mama oraa||

main tumhaaree daasee banaa doongaa, yaha meraa prana hai| tuma eka baara meree ora dekho to sahee!

trina dhari ota kahati baidehee| sumiri avadhapati parama sanehee||

pane parama snehee kosalaadheesha shree raamachandrajee kaa smarana karake jaanakeejee tinake kee aada़ (paradaa) karake kahane lageen-||

sunu dasamukha khadyota prakaasaa| kabahun ki nalinee karai bikaasaa||

he dashamukha! suna, juganoo ke prakaasha se kabhee kamalinee khila sakatee hai?

asa mana samujhu kahati jaanakee| khala sudhi nahin raghubeera baana kee||

jaanakeejee phira kahatee hain- too (apane lie bhee) aisaa hee mana men samajha le| re dushta! tujhe shree raghuveera ke baana kee khabara naheen hai||

satha soonen hari aanehi mohi| adhama nilajja laaja nahin tohee||

re paapee! too mujhe soone men hara laayaa hai| re adhama! nirlajja! tujhe lajjaa naheen aatee?|| [

dohaa 9

aapuhi suni khadyota sama raamahi bhaanu samaana| parusha bachana suni kaadhi asi bolaa ati khisiaana||

apane ko juganoo ke samaana aura raamachandrajee ko soorya ke samaana sunakara aura seetaajee ke kathora vachanon ko sunakara raavana talavaara nikaalakara bada़e gusse men aakara bolaa-||

seetaa tain mama krita apamaanaa| katihaun tava sira kathina kripaanaa||

seetaa! toone meraa apanaama kiyaa hai| main teraa sira isa kathora kripaana se kaata daaloongaa|

naahin ta sapadi maanu mama baanee| sumukhi hoti na ta jeevana haanee||

naheen to (aba bhee) jaldee meree baata maana le| he sumukhi! naheen to jeevana se haatha dhonaa pada़egaa||

syaama saroja daama sama sundara| prabhu bhuja kari kara sama dasakandhara||

seetaajee ne kahaa- he dashagreeva! prabhu kee bhujaa jo shyaama kamala kee maalaa ke samaana sundara aura haathee kee soonda ke samaana (pushta tathaa vishaala) hai,

so bhuja kantha ki tava asi ghoraa| sunu satha asa pravaana pana moraa||

yaa to vaha bhujaa hee mere kantha men pada़egee yaa teree bhayaanaka talavaara hee| re shatha! suna, yahee meraa sachchaa prana hai||

chandrahaasa haru mama paritaapan| raghupati biraha anala sanjaatan||

seetaajee kahatee hain- he chandrahaasa (talavaara)! shree raghunaathajee ke viraha kee agni se utpanna meree bada़ee bhaaree jalana ko too hara le,

seetala nisita bahasi bara dhaaraa| kaha seetaa haru mama dukha bhaaraa||

he talavaara! too sheetala, teevra aura shreshtha dhaaraa bahaatee hai (arthaat‌ teree dhaaraa thandee aura teja hai), too mere duhkha ke bojha ko hara le||

sunata bachana puni maarana dhaavaa| mayatanayaan kahi neeti bujhaavaa||

seetaajee ke ye vachana sunate hee vaha maarane dauda़aa| taba maya daanava kee putree mandodaree ne neeti kahakara use samajhaayaa|

kahesi sakala nisicharinha bolaaee| seetahi bahu bidhi traasahu jaaee||

taba raavana ne saba daasiyon ko bulaakara kahaa ki jaakara seetaa ko bahuta prakaara se bhaya dikhalaao||

maasa divasa mahun kahaa na maanaa| tau main maarabi kaadhi kripaanaa||

yadi maheene bhara men yaha kahaa na maane to main ise talavaara nikaalakara maara daaloongaa|| [

dohaa 10

bhavana gayau dasakandhara ihaan pisaachini brinda| seetahi traasa dekhaavahi dharahin roopa bahu manda||

yon kahakara) raavana ghara chalaa gayaa| yahaan raakshasiyon ke samooha bahuta se bure roopa dharakara seetaajee ko bhaya dikhalaane lage||

trijataa naama raachchhasee ekaa| raama charana rati nipuna bibekaa||

unamen eka trijataa naama kee raakshasee thee| usakee shree raamachandrajee ke charanon men preeti thee aura vaha viveka (jyaana) men nipuna thee|

sabanhau boli sunaaesi sapanaa| seetahi sei karahu hita apanaa||

sane sabon ko bulaakara apanaa svapna sunaayaa aura kahaa- seetaajee kee sevaa karake apanaa kalyaana kara lo||

sapanen baanara lankaa jaaree| jaatudhaana senaa saba maaree||

svapna (mainne dekhaa ki) eka bandara ne lankaa jalaa dee| raakshason kee saaree senaa maara daalee gaee|

khara aaroodha nagana dasaseesaa| mundita sira khandita bhuja beesaa||

raavana nangaa hai aura gadahe para savaara hai| usake sira munde hue hain, beeson bhujaaen katee huee hain||

ehi bidhi so dachchhina disi jaaee| lankaa manahun bibheeshana paaee||

isa prakaara se vaha dakshina (yamapuree kee) dishaa ko jaa rahaa hai aura maano lankaa vibheeshana ne paaee hai|

nagara phiree raghubeera dohaaee| taba prabhu seetaa boli pathaaee||

nagara men shree raamachandrajee kee duhaaee phira gaee| taba prabhu ne seetaajee ko bulaa bhejaa||

yaha sapanaa men kahaun pukaaree| hoihi satya gaen dina chaaree||

main pukaarakara (nishchaya ke saatha) kahatee hoon ki yaha svapna chaara (kuchha hee) dinon baada satya hokara rahegaa||

taasu bachana suni te saba dareen| janakasutaa ke charananhi pareen||

usake vachana sunakara ve saba raakshasiyaan dara gaeen aura jaanakeejee ke charanon para gira pada़een|| [

dohaa 11

jahan tahan gaeen sakala taba seetaa kara mana socha| maasa divasa beeten mohi maarihi nisichara pocha||

taba (isake baada) ve saba jahaan-tahaan chalee gaeen| seetaajee mana men socha karane lageen ki eka maheenaa beeta jaane para neecha raakshasa raavana mujhe maaregaa||

trijataa sana bolee kara joree| maatu bipati sangini tain moree||

seetaajee haatha joda़kara trijataa se boleen- he maataa! too meree vipatti kee sanginee hai|

tajaun deha karu begi upaaee| dusahu birahu aba nahin sahi jaaee||

jaldee koee aisaa upaaya kara jisase main shareera chhoda़ sakoon| viraha asahma ho chalaa hai, aba yaha sahaa naheen jaataa||

aani kaatha rachu chitaa banaaee| maatu anala puni dehi lagaaee||

kaatha laakara chitaa banaakara sajaa de| he maataa! phira usamen aaga lagaa de|

satya karahi mama preeti sayaanee| sunai ko shravana soola sama baanee||

he sayaanee! too meree preeti ko satya kara de| raavana kee shoola ke samaana duhkha dene vaalee vaanee kaanon se kauna sune?

sunata bachana pada gahi samujhaaesi| prabhu prataapa bala sujasu sunaaesi||

seetaajee ke vachana sunakara trijataa ne charana pakada़kara unhen samajhaayaa aura prabhu kaa prataapa, bala aura suyasha sunaayaa|

nisi na anala mila sunu sukumaaree| asa kahi so nija bhavana sidhaaree||

usane kahaa- he sukumaaree! suno raatri ke samaya aaga naheen milegee| aisaa kahakara vaha apane ghara chalee gaee||

kaha seetaa bidhi bhaa pratikoolaa| milahi na paavaka mitihi na soolaa||

seetaajee (mana hee mana) kahane lageen- (kyaa karoon) vidhaataa hee vipareeta ho gayaa| na aaga milegee, na peeda़aa mitegee|

dekhiata pragata gagana angaaraa| avani na aavata ekau taaraa||

aakaasha men angaare prakata dikhaaee de rahe hain, para prithvee para eka bhee taaraa naheen aataa||

paavakamaya sasi stravata na aagee| maanahun mohi jaani hatabhaagee||

chandramaa agnimaya hai, kintu vaha bhee maano mujhe hatabhaaginee jaanakara aaga naheen barasaataa|

sunahi binaya mama bitapa asokaa| satya naama karu haru mama sokaa||

he ashoka vriksha! meree vinatee suna| meraa shoka hara le aura apanaa (ashoka) naama satya kara||

nootana kisalaya anala samaanaa| dehi agini jani karahi nidaanaa||

tere nae-nae komala patte agni ke samaana hain| agni de, viraha roga kaa anta mata kara (arthaat‌ viraha roga ko badha़aakara seemaa taka na pahunchaa)

dekhi parama birahaakula seetaa| so chhana kapihi kalapa sama beetaa||

seetaajee ko viraha se parama vyaakula dekhakara vaha kshana hanumaan‌jee ko kalpa ke samaana beetaa|| [

sorathaa 12

kapi kari hridayan bichaara deenhi mudrikaa daaree taba| janu asoka angaara deenha harashi uthi kara gaheu||

taba hanumaan‌jee ne hadaya men vichaara kara (seetaajee ke saamane) angoothee daala dee, maano ashoka ne angaaraa de diyaa| (yaha samajhakara) seetaajee ne harshita hokara uthakara use haatha men le liyaa||

taba dekhee mudrikaa manohara| raama naama ankita ati sundara||

taba unhonne raama-naama se ankita atyanta sundara evan manohara angoothee dekhee|

chakita chitava mudaree pahichaanee| harasha bishaada hridayan akulaanee||

angoothee ko pahachaanakara seetaajee aashcharyachakita hokara use dekhane lageen aura harsha tathaa vishaada se hridaya men akulaa utheen||

jeeti ko sakai ajaya raghuraaee| maayaa ten asi rachi nahin jaaee||

ve sochane lageen- shree raghunaathajee to sarvathaa ajeya hain, unhen kauna jeeta sakataa hai? aura maayaa se aisee (maayaa ke upaadaana se sarvathaa rahita divya, chinmaya) angoothee banaaee naheen jaa sakatee|

seetaa mana bichaara kara naanaa| madhura bachana boleu hanumaanaa||

seetaajee mana men aneka prakaara ke vichaara kara rahee theen| isee samaya hanumaan‌jee madhura vachana bole-||

raamachandra guna baranain laagaa| sunatahin seetaa kara dukha bhaagaa||

ve shree raamachandrajee ke gunon kaa varnana karane lage, (jinake) sunate hee seetaajee kaa duhkha bhaaga gayaa|

laageen sunain shravana mana laaee| aadihu ten saba kathaa sunaaee||

ve kaana aura mana lagaakara unhen sunane lageen| hanumaan‌jee ne aadi se lekara aba taka kee saaree kathaa kaha sunaaee||

shravanaamrita jehin kathaa suhaaee| kahi so pragata hoti kina bhaaee||

seetaajee boleen- jisane kaanon ke lie amrita roopa yaha sundara kathaa kahee, vaha he bhaaee! prakata kyon naheen hotaa?

taba hanumanta nikata chali gayaoo| phiri baintheen mana bisamaya bhayaoo||

taba hanumaan‌jee paasa chale gae| unhen dekhakara seetaajee phirakara (mukha pherakara) baitha gaeen? unake mana men aashcharya huaa||

raama doota main maatu jaanakee| satya sapatha karunaanidhaana kee||

hanumaan‌jee ne kahaa- he maataa jaanakee main shree raamajee kaa doota hoon| karunaanidhaana kee sachchee shapatha karataa hoon,

yaha mudrikaa maatu main aanee| deenhi raama tumha kahan sahidaanee||

he maataa! yaha angoothee main hee laayaa hoon| shree raamajee ne mujhe aapake lie yaha sahidaanee (nishaanee yaa pahichaana) dee hai||

nara baanarahi sanga kahu kaisen| kahi kathaa bhai sangati jaisen||

seetaajee ne poochhaa- nara aura vaanara kaa sanga kaho kaise huaa? taba hanumaanajee ne jaise sanga huaa thaa, vaha saba kathaa kahee|| [

dohaa 13

kapi ke bachana saprema suni upajaa mana bisvaasa| jaanaa mana krama bachana yaha kripaasindhu kara daasa||

hanumaan‌jee ke premayakta vachana sunakara seetaajee ke mana men vishvaasa utpanna ho gayaa, unhonne jaana liyaa ki yaha mana, vachana aura karma se kripaasaagara shree raghunaathajee kaa daasa hai||

harijana jaani preeti ati gaadhee| sajala nayana pulakaavali baadhee||

bhagavaana kaa jana (sevaka) jaanakara atyanta gaadha़ee preeti ho gaee| netron men (premaashruon kaa) jala bhara aayaa aura shareera atyanta pulakita ho gayaa

boodata biraha jaladhi hanumaanaa| bhayau taata mon kahun jalajaanaa||

seetaajee ne kahaa - he taata hanumaan‌! virahasaagara men doobatee huee mujhako tuma jahaaja hue||

aba kahu kusala jaaun balihaaree| anuja sahita sukha bhavana kharaaree||

main balihaaree jaatee hoon, aba chhote bhaaee lakshmanajee sahita khara ke shatru sukhadhaama prabhu kaa kushala-mangala kaho|

komalachita kripaala raghuraaee| kapi kehi hetu dharee nithuraaee||

shree raghunaathajee to komala hridaya aura kripaalu hain| phira he hanumaan‌! unhonne kisa kaarana yaha nishthurataa dhaarana kara lee hai?||

sahaja baani sevaka sukhadaayaka| kabahunka surati karata raghunaayaka||

sevaka ko sukha denaa unakee svaabhaavika baana hai| ve shree raghunaathajee kyaa kabhee meree bhee yaada karate hain?

kabahun nayana mama seetala taataa| hoihahi nirakhi syaama mridu gaataa||

he taata! kyaa kabhee unake komala saanvale angon ko dekhakara mere netra sheetala honge?||

bachanu na aava nayana bhare baaree| ahaha naatha haun nipata bisaaree||

munha se) vachana naheen nikalataa, netron men (viraha ke aansuon kaa) jala bhara aayaa| (bada़e duhkha se ve boleen-) haa naatha! aapane mujhe bilakula hee bhulaa diyaa!

dekhi parama birahaakula seetaa| bolaa kapi mridu bachana bineetaa||

seetaajee ko viraha se parama vyaakula dekhakara hanumaan‌jee komala aura vineeta vachana bole- ||

maatu kusala prabhu anuja sametaa| tava dukha dukhee sukripaa niketaa||

he maataa! sundara kripaa ke dhaama prabhu bhaaee lakshmanajee ke sahita (shareera se) kushala hain, parantu aapake duhkha se duhkhee hain|

jani jananee maanahu jiyan oonaa| tumha te premu raama ken doonaa||

he maataa! mana men glaani na maanie (mana chhotaa karake duhkha na keejie)| shree raamachandrajee ke hridaya men aapase doonaa prema hai|| [

dohaa 14

raghupati kara sandesu aba sunu jananee dhari dheera| asa kahi kapi gada gada bhayau bhare bilochana neera||

he maataa! aba dheeraja dharakara shree raghunaathajee kaa sandesha sunie| aisaa kahakara hanumaan‌jee prema se gadgada ho gae| unake netron men (premaashruon kaa) jala bhara aayaa||

kaheu raama biyoga tava seetaa| mo kahun sakala bhae bipareetaa||

hanumaan‌jee bole-shree raamachandrajee ne kahaa hai ki he seete! tumhaare viyoga men mere lie sabhee padaartha pratikoola ho gae hain|

nava taru kisalaya manahun krisaanoo| kaalanisaa sama nisi sasi bhaanoo||

vrikshon ke nae-nae komala patte maano agni ke samaana, raatri kaalaraatri ke samaana, chandramaa soorya ke samaana||

kubalaya bipina kunta bana sarisaa| baarida tapata tela janu barisaa||

aura kamalon ke vana bhaalon ke vana ke samaana ho gae hain| megha maano khaulataa huaa tela barasaate hain|

je hita rahe karata tei peeraa| uraga svaasa sama tribidha sameeraa||

jo hita karane vaale the, ve hee aba peeda़aa dene lage hain| trividha (sheetala, manda, sugandha) vaayu saanpa ke shvaasa ke samaana (jahareelee aura garama) ho gaee hai||

kahehoo ten kachhu dukha ghati hoee| kaahi kahaun yaha jaana na koee||

mana kaa duhkha kaha daalane se bhee kuchha ghata jaataa hai| para kahoon kisase? yaha duhkha koee jaanataa naheen|

tatva prema kara mama aru toraa| jaanata priyaa eku manu moraa||

he priye! mere aura tere prema kaa tattva (rahasya) eka meraa mana hee jaanataa hai||

so manu sadaa rahata tohi paaheen| jaanu preeti rasu etenahi maaheen||

aura vaha mana sadaa tere hee paasa rahataa hai| basa, mere prema kaa saara itane men hee samajha le|

prabhu sandesu sunata baidehee| magana prema tana sudhi nahin tehee||

prabhu kaa sandesha sunate hee jaanakeejee prema men magna ho gaeen| unhen shareera kee sudha na rahee||

kaha kapi hridayan dheera dharu maataa| sumiru raama sevaka sukhadaataa||

hanumaan‌jee ne kahaa-he maataa! hridaya men dhairya dhaarana karo aura sevakon ko sukha dene vaale shree raamajee kaa smarana karo|

ura aanahu raghupati prabhutaaee| suni mama bachana tajahu kadaraaee||

shree raghunaathajee kee prabhutaa ko hridaya men laao aura mere vachana sunakara kaayarataa chhoda़ do|| [

dohaa 15

nisichara nikara patanga sama raghupati baana krisaanu| jananee hridayan dheera dharu jare nisaachara jaanu||

raakshason ke samooha patangon ke samaana aura shree raghunaathajee ke baana agni ke samaana hain| he maataa! hridaya men dhairya dhaarana karo aura raakshason ko jalaa hee samajho||

jaun raghubeera hoti sudhi paaee| karate nahin bilanbu raghuraaee||

shree raamachandrajee ne yadi khabara paaee hotee to ve bilanba na karate|

raamabaana rabi uen jaanakee| tama barootha kahan jaatudhaana kee||

he jaanakeejee! raamabaana roopee soorya ke udaya hone para raakshason kee senaa roopee andhakaara kahaan raha sakataa hai?||

abahin maatu main jaaun lavaaee| prabhu aayasu nahin raama dohaaee||

he maataa! main aapako abhee yahaan se livaa jaaoon, para shree raamachandrajee kee shapatha hai, mujhe prabhu (una) kee aajyaa naheen hai|

kachhuka divasa jananee dharu dheeraa| kapinha sahita aihahin raghubeeraa||

atah) he maataa! kuchha dina aura dheeraja dharo| shree raamachandrajee vaanaron sahita yahaan aaenge||

nisichara maari tohi lai jaihahin| tihun pura naaradaadi jasu gaihahin||

aura raakshason ko maarakara aapako le jaaenge| naarada aadi (rishi-muni) teenon lokon men unakaa yasha gaaenge|

hain suta kapi saba tumhahi samaanaa| jaatudhaana ati bhata balavaanaa||

seetaajee ne kahaa- he putra! saba vaanara tumhaare hee samaana (nanhen-nanhen se) honge, raakshasa to bada़e balavaana, yoddhaa hain||

moren hridaya parama sandehaa| suni kapi pragata keenhi nija dehaa||

atah mere hridaya men bada़aa bhaaree sandeha hotaa hai (ki tuma jaise bandara raakshason ko kaise jeetenge!)| yaha sunakara hanumaan‌jee ne apanaa shareera prakata kiyaa|

kanaka bhoodharaakaara sareeraa| samara bhayankara atibala beeraa||

sone ke parvata (sumeru) ke aakaara kaa (atyanta vishaala) shareera thaa, jo yuddha men shatruon ke hridaya men bhaya utpanna karane vaalaa, atyanta balavaan‌ aura veera thaa||

seetaa mana bharosa taba bhayaoo| puni laghu roopa pavanasuta layaoo||

taba (use dekhakara) seetaajee ke mana men vishvaasa huaa| hanumaan‌jee ne phira chhotaa roopa dhaarana kara liyaa|| [

dohaa 16

sunu maataa saakhaamriga nahin bala buddhi bisaala| prabhu prataapa ten garudahi khaai parama laghu byaala||

he maataa! suno, vaanaron men bahuta bala-buddhi naheen hotee, parantu prabhu ke prataapa se bahuta chhotaa sarpa bhee garuda़ ko khaa sakataa hai| (atyanta nirbala bhee mahaan‌ balavaan‌ ko maara sakataa hai)||

mana santosha sunata kapi baanee| bhagati prataapa teja bala saanee||

bhakti, prataapa, teja aura bala se sanee huee hanumaan‌jee kee vaanee sunakara seetaajee ke mana men santosha huaa|

aasisha deenhi raamapriya jaanaa| hohu taata bala seela nidhaanaa||

unhonne shree raamajee ke priya jaanakara hanumaan‌jee ko aasheervaada diyaa ki he taata! tuma bala aura sheela ke nidhaana hoo||

ajara amara gunanidhi suta hohoo| karahun bahuta raghunaayaka chhohoo||

he putra! tuma ajara (budha़aape se rahita), amara aura gunon ke khajaane hoo| shree raghunaathajee tuma para bahuta kripaa karen|

karahun kripaa prabhu asa suni kaanaa| nirbhara prema magana hanumaanaa||

'prabhu kripaa karen' aisaa kaanon se sunate hee hanumaan‌jee poorna prema men magna ho gae||

baara baara naaesi pada seesaa| bolaa bachana jori kara keesaa||

hanumaan‌jee ne baara-baara seetaajee ke charanon men sira navaayaa aura phira haatha joda़kara kahaa-

aba kritakritya bhayaun main maataa| aasisha tava amogha bikhyaataa||

he maataa! aba main kritaartha ho gayaa| aapakaa aasheervaada amogha (achooka) hai, yaha baata prasiddha hai||

sunahu maatu mohi atisaya bhookhaa| laagi dekhi sundara phala rookhaa||

he maataa! suno, sundara phala vaale vrikshon ko dekhakara mujhe bada़ee hee bhookha laga aaee hai|

sunu suta karahin bipina rakhavaaree| parama subhata rajaneechara bhaaree||

seetaajee ne kahaa-he betaa! suno, bada़e bhaaree yoddhaa raakshasa isa vana kee rakhavaalee karate hain||

tinha kara bhaya maataa mohi naaheen| jaun tumha sukha maanahu mana maaheen||

hanumaan‌jee ne kahaa-he maataa! yadi aapa mana men sukha maanen (prasanna hokara) aajyaa den to mujhe unakaa bhaya to bilakula naheen hai|| [

dohaa 17

dekhi buddhi bala nipuna kapi kaheu jaanakeen jaahu| raghupati charana hridayan dhari taata madhura phala khaahu||

hanumaan‌jee ko buddhi aura bala men nipuna dekhakara jaanakeejee ne kahaa- jaao| he taata! shree raghunaathajee ke charanon ko hridaya men dhaarana karake meethe phala khaao||

chaleu naai siru paitheu baagaa| phala khaaesi taru torain laagaa||

ve seetaajee ko sira navaakara chale aura baaga men ghusa gae| phala khaae aura vrikshon ko toda़ne lage|

rahe tahaan bahu bhata rakhavaare| kachhu maaresi kachhu jaai pukaare||

vahaan bahuta se yoddhaa rakhavaale the| unamen se kuchha ko maara daalaa aura kuchha ne jaakara raavana se pukaara kee-||

naatha eka aavaa kapi bhaaree| tehin asoka baatikaa ujaaree||

aura kahaa-he naatha! eka bada़aa bhaaree bandara aayaa hai| usane ashoka vaatikaa ujaada़ daalee|

khaaesi phala aru bitapa upaare| rachchhaka mardi mardi mahi daare||

phala khaae, vrikshon ko ukhaada़ daalaa aura rakhavaalon ko masala-masalakara jameena para daala diyaa||

suni raavana pathae bhata naanaa| tinhahi dekhi garjeu hanumaanaa||

yaha sunakara raavana ne bahuta se yoddhaa bheje| unhen dekhakara hanumaan‌jee ne garjanaa kee|

saba rajaneechara kapi sanghaare| gae pukaarata kachhu adhamaare||

hanumaan‌jee ne saba raakshason ko maara daalaa, kuchha jo adhamare the, chillaate hue gae||

puni pathayau tehin achchhakumaaraa| chalaa sanga lai subhata apaaraa||

phira raavana ne akshayakumaara ko bhejaa| vaha asankhya shreshtha yoddhaaon ko saatha lekara chalaa|

aavata dekhi bitapa gahi tarjaa| taahi nipaati mahaadhuni garjaa||

use aate dekhakara hanumaan‌jee ne eka vriksha (haatha men) lekara lalakaaraa aura use maarakara mahaadhvani (bada़e jora) se garjanaa kee|| [

dohaa 18

kachhu maaresi kachhu mardesi kachhu milaesi dhari dhoori| kachhu puni jaai pukaare prabhu markata bala bhoori||

unhonne senaa men se kuchha ko maara daalaa aura kuchha ko masala daalaa aura kuchha ko pakada़-pakada़kara dhoola men milaa diyaa| kuchha ne phira jaakara pukaara kee ki he prabhu! bandara bahuta hee balavaan‌ hai||

suni suta badha lankesa risaanaa| pathaesi meghanaada balavaanaa||

putra kaa vadha sunakara raavana krodhita ho uthaa aura usane (apane jethe putra) balavaan‌ meghanaada ko bhejaa|

maarasi jani suta baandhesu taahee| dekhia kapihi kahaan kara aahee||

usase kahaa ki-he putra! maaranaa naheen use baandha laanaa usa bandara ko dekhaa jaae ki kahaan kaa hai||

chalaa indrajita atulita jodhaa| bandhu nidhana suni upajaa krodhaa||

indra ko jeetane vaalaa atulaneeya yoddhaa meghanaada chalaa| bhaaee kaa maaraa jaanaa suna use krodha ho aayaa|

kapi dekhaa daaruna bhata aavaa| katakataai garjaa aru dhaavaa||

hanumaan‌jee ne dekhaa ki abakee bhayaanaka yoddhaa aayaa hai| taba ve katakataakara garje aura dauda़e||

ati bisaala taru eka upaaraa| biratha keenha lankesa kumaaraa||

unhonne eka bahuta bada़aa vriksha ukhaada़ liyaa aura (usake prahaara se) lankeshvara raavana ke putra meghanaada ko binaa ratha kaa kara diyaa| (ratha ko toda़kara use neeche pataka diyaa)|

rahe mahaabhata taake sangaa| gahi gahi kapi mardai nija angaa||

usake saatha jo bada़e-bada़e yoddhaa the, unako pakada़-pakada़kara hanumaan‌jee apane shareera se masalane lage||

tinhahi nipaati taahi sana baajaa| bhire jugala maanahun gajaraajaa|

una sabako maarakara phira meghanaada se lada़ne lage| (lada़te hue ve aise maalooma hote the) maano do gajaraaja (shreshtha haathee) bhida़ gae hon|

muthikaa maari chadhaa taru jaaee| taahi eka chhana muruchhaa aaee||

hanumaan‌jee use eka ghoonsaa maarakara vriksha para jaa chadha़e| usako kshanabhara ke lie moorchchhaa aa gaee||

uthi bahori keenhisi bahu maayaa| jeeti na jaai prabhanjana jaayaa||

phira uthakara usane bahuta maayaa rachee, parantu pavana ke putra usase jeete naheen jaate|| [

dohaa 19

brahma astra tehin saandhaa kapi mana keenha bichaara| jaun na brahmasara maanaun mahimaa mitai apaara||

aanta men usane brahmaastra kaa sandhaana (prayoga) kiyaa, taba hanumaan‌jee ne mana men vichaara kiyaa ki yadi brahmaastra ko naheen maanataa hoon to usakee apaara mahimaa mita jaaegee||

brahmabaana kapi kahun tehi maaraa| paratihun baara kataku sanghaaraa||

usane hanumaan‌jee ko brahmabaana maaraa, (jisake lagate hee ve vriksha se neeche gira pada़e), parantu girate samaya bhee unhonne bahuta see senaa maara daalee|

tehin dekhaa kapi muruchhita bhayaoo| naagapaasa baandhesi lai gayaoo||

jaba usane dekhaa ki hanumaan‌jee moorchhita ho gae hain, taba vaha unako naagapaasha se baandhakara le gayaa||

jaasu naama japi sunahu bhavaanee| bhava bandhana kaatahin nara gyaanee||

shivajee kahate hain-he bhavaanee suno, jinakaa naama japakara jyaanee (vivekee) manushya sansaara (janma-marana) ke bandhana ko kaata daalate hain,

taasu doota ki bandha taru aavaa| prabhu kaaraja lagi kapihin bandhaavaa||

unakaa doota kaheen bandhana men aa sakataa hai? kintu prabhu ke kaarya ke lie hanumaan‌jee ne svayan apane ko bandhaa liyaa||

kapi bandhana suni nisichara dhaae| kautuka laagi sabhaan saba aae||

bandara kaa baandhaa jaanaa sunakara raakshasa dauda़e aura kautuka ke lie (tamaashaa dekhane ke lie) saba sabhaa men aae|

dasamukha sabhaa deekhi kapi jaaee| kahi na jaai kachhu ati prabhutaaee||

hanumaan‌jee ne jaakara raavana kee sabhaa dekhee| usakee atyanta prabhutaa (aishvarya) kuchha kahee naheen jaatee||

kara joren sura disipa bineetaa| bhrikuti bilokata sakala sabheetaa||

devataa aura dikpaala haatha joda़e bada़ee namrataa ke saatha bhayabheeta hue saba raavana kee bhaun taaka rahe hain|

dekhi prataapa na kapi mana sankaa| jimi ahigana mahun garuda asankaa||

usakaa rukha dekha rahe hain) usakaa aisaa prataapa dekhakara bhee hanumaan‌jee ke mana men jaraa bhee dara naheen huaa| ve aise nihshankha khada़e rahe, jaise sarpon ke samooha men garuda़ nihshankha nirbhaya) rahate hain|| [

dohaa 20

kapihi biloki dasaanana bihasaa kahi durbaada| suta badha surati keenhi puni upajaa hridayan bishaada||

hanumaan‌jee ko dekhakara raavana durvachana kahataa huaa khooba hansaa| phira putra vadha kaa smarana kiyaa to usake hridaya men vishaada utpanna ho gayaa||

kaha lankesa kavana tain keesaa| kehin ke bala ghaalehi bana kheesaa||

lankaapati raavana ne kahaa-re vaanara! too kauna hai? kisake bala para toone vana ko ujaada़kara nashta kara daalaa?

kee dhaun shravana sunehi nahin mohee| dekhaun ati asanka satha tohee||

kyaa toone kabhee mujhe (meraa naama aura yasha) kaanon se naheen sunaa? re shatha! main tujhe atyanta nihshankha dekha rahaa hoon||

maare nisichara kehin aparaadhaa| kahu satha tohi na praana kai baadhaa||

toone kisa aparaadha se raakshason ko maaraa? re moorkha! bataa, kyaa tujhe praana jaane kaa bhaya naheen hai?

suna raavana brahmaanda nikaayaa| paai jaasu bala birachita maayaa||

hanumaan‌jee ne kahaa-he raavana! suna, jinakaa bala paakara maayaa sanpoorna brahmaandon ke samoohon kee rachanaa karatee hai,

jaaken bala biranchi hari eesaa| paalata srijata harata dasaseesaa|

jinake bala se he dashasheesha! brahmaa, vishnu, mahesha (kramashah) srishti kaa srijana, paalana aura sanhaara karate hain,

jaa bala seesa dharata sahasaanana| andakosa sameta giri kaanana||

jinake bala se sahasramukha (phanon) vaale sheshajee parvata aura vanasahita samasta brahmaanda ko sira para dhaarana karate hain,

dharai jo bibidha deha suratraataa| tumha te sathanha sikhaavanu daataa|

jo devataaon kee rakshaa ke lie naanaa prakaara kee deha dhaarana karate hain aura jo tumhaare jaise moorkhon ko shikshaa dene vaale hain,

hara kodanda kathina jehi bhanjaa| tehi sameta nripa dala mada ganjaa||

jinhonne shivajee ke kathora dhanusha ko toda़ daalaa aura usee ke saatha raajaaon ke samooha kaa garva choorna kara diyaa||

khara dooshana trisiraa aru baalee| badhe sakala atulita balasaalee||

jinhonne khara, dooshana, trishiraa aura baali ko maara daalaa, jo saba ke saba atulaneeya balavaan‌ the|| [

dohaa 21

jaake bala lavalesa ten jitehu charaachara jhaari| taasu doota main jaa kari hari aanehu priya naari||

jinake leshamaatra bala se tumane samasta charaachara jagat‌ ko jeeta liyaa aura jinakee priya patnee ko tuma (choree se) hara laae ho, main unheen kaa doota hoon||

jaanaun main tumhaari prabhutaaee| sahasabaahu sana paree laraaee||

main tumhaaree prabhutaa ko khooba jaanataa hoon sahasrabaahu se tumhaaree lada़aaee huee thee

samara baali sana kari jasu paavaa| suni kapi bachana bihasi biharaavaa||

aura baali se yuddha karake tumane yasha praapta kiyaa thaa| hanumaan‌jee ke (maarmika) vachana sunakara raavana ne hansakara baata taala dee||

khaayaun phala prabhu laagee bhoonkhaa| kapi subhaava ten toreun rookhaa||

he (raakshason ke) svaamee mujhe bhookha lagee thee, (isalie) mainne phala khaae aura vaanara svabhaava ke kaarana vriksha toda़e|

saba ken deha parama priya svaamee| maarahin mohi kumaaraga gaamee||

he (nishaacharon ke) maalika! deha sabako parama priya hai| kumaarga para chalane vaale (dushta) raakshasa jaba mujhe maarane lage||

jinha mohi maaraa te main maare| tehi para baandheu tanayan tumhaare||

taba jinhonne mujhe maaraa, unako mainne bhee maaraa| usa para tumhaare putra ne mujhako baandha liyaa (kintu),

mohi na kachhu baandhe kai laajaa| keenha chahaun nija prabhu kara kaajaa||

mujhe apane baandhe jaane kee kuchha bhee lajjaa naheen hai| main to apane prabhu kaa kaarya karanaa chaahataa hoon||

binatee karaun jori kara raavana| sunahu maana taji mora sikhaavana||

he raavana! main haatha joda़kara tumase vinatee karataa hoon, tuma abhimaana chhoda़kara meree seekha suno|

dekhahu tumha nija kulahi bichaaree| bhrama taji bhajahu bhagata bhaya haaree||

tuma apane pavitra kula kaa vichaara karake dekho aura bhrama ko chhoda़kara bhakta bhayahaaree bhagavaan‌ ko bhajo||

jaaken dara ati kaala deraaee| jo sura asura charaachara khaaee||

jo devataa, raakshasa aura samasta charaachara ko khaa jaataa hai, vaha kaala bhee jinake dara se atyanta darataa hai,

taason bayaru kabahun nahin keejai| more kahen jaanakee deejai||

unase kadaapi vaira na karo aura mere kahane se jaanakeejee ko de do|| [

dohaa 22

pranatapaala raghunaayaka karunaa sindhu kharaari| gaen sarana prabhu raakhihain tava aparaadha bisaari||

khara ke shatru shree raghunaathajee sharanaagaton ke rakshaka aura dayaa ke samudra hain| sharana jaane para prabhu tumhaaraa aparaadha bhulaakara tumhen apanee sharana men rakha lenge||

raama charana pankaja ura dharahoo| lankaa achala raaju tumha karahoo||

tuma shree raamajee ke charana kamalon ko hridaya men dhaarana karo aura lankaa kaa achala raajya karo|

rishi pulista jasu bimala manyakaa| tehi sasi mahun jani hohu kalankaa||

rishi pulastyajee kaa yasha nirmala chandramaa ke samaana hai| usa chandramaa men tuma kalanka na bano||

raama naama binu giraa na sohaa| dekhu bichaari tyaagi mada mohaa||

raama naama ke binaa vaanee shobhaa naheen paatee, mada-moha ko chhoda़, vichaarakara dekho|

basana heena nahin soha suraaree| saba bhooshana bhooshita bara naaree||

he devataaon ke shatru! saba gahanon se sajee huee sundaree stree bhee kapada़on ke binaa (nangee) shobhaa naheen paatee||

raama bimukha sanpati prabhutaaee| jaai rahee paaee binu paaee||

raamavimukha purusha kee sanpatti aura prabhutaa rahee huee bhee chalee jaatee hai aura usakaa paanaa na paane ke samaana hai|

sajala moola jinha saritanha naaheen| barashi gaen puni tabahin sukhaaheen||

jina nadiyon ke moola men koee jalasrota naheen hai| (arthaat‌ jinhen kevala barasaata hee aasaraa hai) ve varshaa beeta jaane para phira turanta hee sookha jaatee hain||

sunu dasakantha kahaun pana ropee| bimukha raama traataa nahin kopee||

he raavana! suno, main pratijyaa karake kahataa hoon ki raamavimukha kee rakshaa karane vaalaa koee bhee naheen hai|

sankara sahasa bishnu aja tohee| sakahin na raakhi raama kara drohee||

hajaaron shankara, vishnu aura brahmaa bhee shree raamajee ke saatha droha karane vaale tumako naheen bachaa sakate|| [

dohaa 23

mohamoola bahu soola prada tyaagahu tama abhimaana| bhajahu raama raghunaayaka kripaa sindhu bhagavaana||

moha hee jinakaa moola hai aise (ajyaanajanita), bahuta peeda़aa dene vaale, tamaroopa abhimaana kaa tyaaga kara do aura raghukula ke svaamee, kripaa ke samudra bhagavaan‌ shree raamachandrajee kaa bhajana karo||

jadapi kahi kapi ati hita baanee| bhagati bibeka birati naya saanee||

yadyapi hanumaan‌jee ne bhakti, jyaana, vairaagya aura neeti se sanee huee bahuta hee hita kee vaanee kahee,

bolaa bihasi mahaa abhimaanee| milaa hamahi kapi gura bada gyaanee||

to bhee vaha mahaan‌ abhimaanee raavana bahuta hansakara (vyangya se) bolaa ki hamen yaha bandara bada़aa jyaanee guru milaa!||

mrityu nikata aaee khala tohee| laagesi adhama sikhaavana mohee||

re dushta! teree mrityu nikata aa gaee hai| adhama! mujhe shikshaa dene chalaa hai|

ulataa hoihi kaha hanumaanaa| matibhrama tora pragata main jaanaa||

hanumaan‌jee ne kahaa- isase ulataa hee hogaa (arthaat‌ mrityu teree nikata aaee hai, meree naheen)| yaha teraa matibhrama (buddhi kaa phera) hai, mainne pratyaksha jaana liyaa hai||

suni kapi bachana bahuta khisiaanaa| begi na harahun moodha kara praanaa||

hanumaan‌jee ke vachana sunakara vaha bahuta hee kupita ho gayaa| aura bolaa-are! isa moorkha kaa praana sheeghra hee kyon naheen hara lete?

sunata nisaachara maarana dhaae| sachivanha sahita bibheeshanu aae|

sunate hee raakshasa unhen maarane dauda़e usee samaya mantriyon ke saatha vibheeshanajee vahaan aa pahunche||

naai seesa kari binaya bahootaa| neeti birodha na maaria dootaa||

unhonne sira navaakara aura bahuta vinaya karake raavana se kahaa ki doota ko maaranaa naheen chaahie, yaha neeti ke viruddha hai|

aana danda kachhu karia gosaanee| sabaheen kahaa mantra bhala bhaaee||

he gosaaeen| koee doosaraa danda diyaa jaae| sabane kahaa- bhaaee! yaha salaaha uttama hai||

sunata bihasi bolaa dasakandhara| anga bhanga kari pathaia bandara||

yaha sunate hee raavana hansakara bolaa- achchhaa to, bandara ko anga-bhanga karake bheja (lautaa) diyaa jaae|| [

dohaa 24

kapi ken mamataa poonchha para sabahi kahaun samujhaai| tela bori pata baandhi puni paavaka dehu lagaai||

main sabako samajhaakara kahataa hoon ki bandara kee mamataa poonchha para hotee hai| atah tela men kapada़aa dubokara use isakee poonchha men baandhakara phira aaga lagaa do||

poonchhaheena baanara tahan jaaihi| taba satha nija naathahi lai aaihi||

jaba binaa poonchha kaa yaha bandara vahaan (apane svaamee ke paasa) jaaegaa, taba yaha moorkha apane maalika ko saatha le aaegaa|

jinha kai keenhasi bahuta badaaee| dekhaun main tinha kai prabhutaaee||

jinakee isane bahuta bada़aaee kee hai, main jaraa unakee prabhutaa (saamarthya) to dekhoon!||

bachana sunata kapi mana musukaanaa| bhai sahaaya saarada main jaanaa||

yaha vachana sunate hee hanumaan‌jee mana men muskuraae (aura mana hee mana bole ki) main jaana gayaa, sarasvateejee (ise aisee buddhi dene men) sahaayaka huee hain|

jaatudhaana suni raavana bachanaa| laage rachain moodha soi rachanaa||

raavana ke vachana sunakara moorkha raakshasa vahee (poonchha men aaga lagaane kee) taiyaaree karane lage||

rahaa na nagara basana ghrita telaa| baadhee poonchha keenha kapi khelaa||

poonchha ke lapetane men itanaa kapada़aa aura ghee-tela lagaa ki) nagara men kapada़aa, ghee aura tela naheen raha gayaa| hanumaan‌jee ne aisaa khela kiyaa ki poonchha badha़ gaee (lanbee ho gaee)|

kautuka kahan aae purabaasee| maarahin charana karahin bahu haansee||

nagaravaasee loga tamaashaa dekhane aae| ve hanumaan‌jee ko paira se thokara maarate hain aura unakee hansee karate hain||

baajahin dhola dehin saba taaree| nagara pheri puni poonchha prajaaree||

dhola bajate hain, saba loga taaliyaan peetate hain| hanumaan‌jee ko nagara men phiraakara, phira poonchha men aaga lagaa dee|

paavaka jarata dekhi hanumantaa| bhayau parama laghu rupa turantaa||

agni ko jalate hue dekhakara hanumaan‌jee turanta hee bahuta chhote roopa men ho gae||

nibuki chadheu kapi kanaka ataareen| bhaee sabheeta nisaachara naareen||

bandhana se nikalakara ve sone kee ataariyon para jaa chadha़e| unako dekhakara raakshason kee striyaan bhayabheeta ho gaeen|| [

dohaa 25

hari prerita tehi avasara chale maruta unachaasa| attahaasa kari garjaa kapi badhi laaga akaasa||

usa samaya bhagavaan‌ kee preranaa se unachaason pavana chalane lage| hanumaan‌jee attahaasa karake garje aura badha़kara aakaasha se jaa lage||

deha bisaala parama haruaaee| mandira ten mandira chadha dhaaee||

deha bada़ee vishaala, parantu bahuta hee halkee (phurteelee) hai| ve dauda़kara eka mahala se doosare mahala para chadha़ jaate hain|

jarai nagara bhaa loga bihaalaa| jhapata lapata bahu koti karaalaa||

nagara jala rahaa hai loga behaala ho gae hain| aaga kee karoda़on bhayankara lapaten jhapata rahee hain||

taata maatu haa sunia pukaaraa| ehin avasara ko hamahi ubaaraa||

haaya bappaa! haaya maiyaa! isa avasara para hamen kauna bachaaegaa? (chaaron ora) yahee pukaara sunaaee pada़ rahee hai|

hama jo kahaa yaha kapi nahin hoee| baanara roopa dharen sura koee||

hamane to pahale hee kahaa thaa ki yaha vaanara naheen hai, vaanara kaa roopa dhare koee devataa hai!||

saadhu avagyaa kara phalu aisaa| jarai nagara anaatha kara jaisaa||

saadhu ke apamaana kaa yaha phala hai ki nagara, anaatha ke nagara kee taraha jala rahaa hai|

jaaraa nagaru nimisha eka maaheen| eka bibheeshana kara griha naaheen||

hanumaan‌jee ne eka hee kshana men saaraa nagara jalaa daalaa| eka vibheeshana kaa ghara naheen jalaayaa||

taa kara doota anala jehin sirijaa| jaraa na so tehi kaarana girijaa||

shivajee kahate hain-he paarvatee! jinhonne agni ko banaayaa, hanumaan‌jee unheen ke doota hain| isee kaarana ve agni se naheen jale|

ulati palati lankaa saba jaaree| koodi paraa puni sindhu majhaaree||

hanumaan‌jee ne ulata-palatakara (eka ora se doosaree ora taka) saaree lankaa jalaa dee| phira ve samudra men kooda pada़e|| [

dohaa 26

poonchha bujhaai khoi shrama dhari laghu roopa bahori| janakasutaa ke aagen thaadha bhayau kara jori||

poonchha bujhaakara, thakaavata doora karake aura phira chhotaa saa roopa dhaarana kara hanumaan‌jee shree jaanakeejee ke saamane haatha joda़kara jaa khada़e hue||

maatu mohi deeje kachhu cheenhaa| jaisen raghunaayaka mohi deenhaa||

hanumaan‌jee ne kahaa-he maataa! mujhe koee chihna (pahachaana) deejie, jaise shree raghunaathajee ne mujhe diyaa thaa|

choodaamani utaari taba dayaoo| harasha sameta pavanasuta layaoo||

taba seetaajee ne chooda़aamani utaarakara dee| hanumaan‌jee ne usako harshapoorvaka le liyaa||

kahehu taata asa mora pranaamaa| saba prakaara prabhu pooranakaamaa||

jaanakeejee ne kahaa- he taata! meraa pranaama nivedana karanaa aura isa prakaara kahanaa- he prabhu! yadyapi aapa saba prakaara se poorna kaama hain (aapako kisee prakaara kee kaamanaa naheen hai)||

deena dayaala biridu sanbhaaree| harahu naatha mama sankata bhaaree||

tathaapi deenon (duhkhiyon) para dayaa karanaa aapakaa virada hai (aura main deena hoon) atah usa virada ko yaada karake, he naatha! mere bhaaree sankata ko doora keejie||

taata sakrasuta kathaa sunaaehu| baana prataapa prabhuhi samujhaaehu||

he taata! indraputra jayanta kee kathaa (ghatanaa) sunaanaa aura prabhu ko unake baana kaa prataapa samajhaanaa (smarana karaanaa)|

maasa divasa mahun naathu na aavaa| tau puni mohi jiata nahin paavaa||

yadi maheene bhara men naatha na aae to phira mujhe jeetee na paaenge||

kahu kapi kehi bidhi raakhaun praanaa| tumhahoo taata kahata aba jaanaa||

he hanumaan‌! kaho, main kisa prakaara praana rakhoon! he taata! tuma bhee aba jaane ko kaha rahe ho|

tohi dekhi seetali bhai chhaatee| puni mo kahun soi dinu so raatee||

tumako dekhakara chhaatee thandee huee thee| phira mujhe vahee dina aura vahee raata!|| [

dohaa 27

janakasutahi samujhaai kari bahu bidhi dheeraju deenha| charana kamala siru naai kapi gavanu raama pahin keenha||

hanumaan‌jee ne jaanakeejee ko samajhaakara bahuta prakaara se dheeraja diyaa aura unake charanakamalon men sira navaakara shree raamajee ke paasa gamana kiyaa||

chalata mahaadhuni garjesi bhaaree| garbha stravahin suni nisichara naaree||

chalate samaya unhonne mahaadhvani se bhaaree garjana kiyaa, ga jise sunakara raakshason kee striyon ke garbha girane lage|

naaghi sindhu ehi paarahi aavaa| sabada kilakilaa kapinha sunaavaa||

samudra laanghakara ve isa paara aae aura unhonne vaanaron ko kilakilaa shabda (harshadhvani) sunaayaa||

harashe saba biloki hanumaanaa| nootana janma kapinha taba jaanaa||

hanumaan‌jee ko dekhakara saba harshita ho gae aura taba vaanaron ne apanaa nayaa janma samajhaa|

mukha prasanna tana teja biraajaa| keenhesi raamachandra kara kaajaa||

hanumaan‌jee kaa mukha prasanna hai aura shareera men teja viraajamaana hai, (jisase unhonne samajha liyaa ki) ye shree raamachandrajee kaa kaarya kara aae hain||

mile sakala ati bhae sukhaaree| talaphata meena paava jimi baaree||

saba hanumaan‌jee se mile aura bahuta hee sukhee hue, jaise tada़patee huee machhalee ko jala mila gayaa ho|

chale harashi raghunaayaka paasaa| poonchhata kahata navala itihaasaa||

saba harshita hokara nae-nae itihaasa (vrittaanta) poochhate- kahate hue shree raghunaathajee ke paasa chale||

taba madhubana bheetara saba aae| angada sanmata madhu phala khaae||

taba saba loga madhuvana ke bheetara aae aura angada kee sammati se sabane madhura phala (yaa madhu aura phala) khaae|

rakhavaare jaba barajana laage| mushti prahaara hanata saba bhaage||

jaba rakhavaale barajane lage, taba ghoonson kee maara maarate hee saba rakhavaale bhaaga chhoote|| [

dohaa 28

jaai pukaare te saba bana ujaara jubaraaja| suni sugreeva harasha kapi kari aae prabhu kaaja||

una sabane jaakara pukaaraa ki yuvaraaja angada vana ujaada़ rahe hain| yaha sunakara sugreeva harshita hue ki vaanara prabhu kaa kaarya kara aae hain||

jaun na hoti seetaa sudhi paaee| madhubana ke phala sakahin ki khaaee||

yadi seetaajee kee khabara na paaee hotee to kyaa ve madhuvana ke phala khaa sakate the?

ehi bidhi mana bichaara kara raajaa| aai gae kapi sahita samaajaa||

isa prakaara raajaa sugreeva mana men vichaara kara hee rahe the ki samaaja sahita vaanara aa gae||

aai sabanhi naavaa pada seesaa| mileu sabanhi ati prema kapeesaa||

sabane aakara sugreeva ke charanon men sira navaayaa| kapiraaja sugreeva sabhee se bada़e prema ke saatha mile|

poonchhee kusala kusala pada dekhee| raama kripaan bhaa kaaju biseshee||

unhonne kushala poochhee, (taba vaanaron ne uttara diyaa-)aapake charanon ke darshana se saba kushala hai| shree raamajee kee kripaa se vishesha kaarya huaa (kaarya men vishesha saphalataa huee hai)||

naatha kaaju keenheu hanumaanaa| raakhe sakala kapinha ke praanaa||

he naatha! hanumaana ne saba kaarya kiyaa aura saba vaanaron ke praana bachaa lie||

suni sugreeva bahuri tehi mileoo| kapinha sahita raghupati pahin chaleoo||

yaha sunakara sugreevajee hanumaan‌jee se phira mile aura saba vaanaron sameta shree raghunaathajee ke paasa chale||

raama kapinha jaba aavata dekhaa| kien kaaju mana harasha biseshaa||

shree raamajee ne jaba vaanaron ko kaarya kie hue aate dekhaa taba unake mana men vishesha harsha huaa||

phatika silaa baithe dvau bhaaee| pare sakala kapi charananhi jaaee||

donon bhaaee sphatika shilaa para baithe the| saba vaanara jaakara unake charanon para gira pada़e|| [

dohaa 29

preeti sahita saba bhete raghupati karunaa punja| poonchhee kusala naatha aba kusala dekhi pada kanja||

dayaa kee raashi shree raghunaathajee sabase prema sahita gale lagakara mile aura kushala poochhee| vaanaron ne kahaa- he naatha! aapake charana kamalon ke darshana paane se aba kushala hai||

jaamavanta kaha sunu raghuraayaa| jaa para naatha karahu tumha daayaa||

jaambavaan‌ ne kahaa- he raghunaathajee! sunie| he naatha! jisa para aapa dayaa karate hain,

taahi sadaa subha kusala nirantara| sura nara muni prasanna taa oopara||

use sadaa kalyaana aura nirantara kushala hai| devataa, manushya aura muni sabhee usa para prasanna rahate hain||

soi bijaee binaee guna saagara| taasu sujasu treloka ujaagara||

vahee vijayee hai, vahee vinayee hai aura vahee gunon kaa samudra bana jaataa hai| usee kaa sundara yasha teenon lokon men prakaashita hotaa hai||

prabhu keen kripaa bhayau sabu kaajoo| janma hamaara suphala bhaa aajoo||

prabhu kee kripaa se saba kaarya huaa| aaja hamaaraa janma saphala ho gayaa||

naatha pavanasuta keenhi jo karanee| sahasahun mukha na jaai so baranee||

he naatha! pavanaputra hanumaan‌ ne jo karanee kee, usakaa hajaara mukhon se bhee varnana naheen kiyaa jaa sakataa||

pavanatanaya ke charita suhaae| jaamavanta raghupatihi sunaae||

taba jaambavaan‌ ne hanumaan‌jee ke sundara charitra (kaarya) shree raghunaathajee ko sunaae||

sunata kripaanidhi mana ati bhaae| puni hanumaana harashi hiyan laae||

ve charitra) sunane para kripaanidhi shree raamachandajee ke mana ko bahuta hee achchhe lage| unhonne harshita hokara hanumaan‌jee ko phira hridaya se lagaa liyaa||

kahahu taata kehi bhaanti jaanakee| rahati karati rachchhaa svapraana kee||

aura kahaa- he taata! kaho, seetaa kisa prakaara rahatee aura apane praanon kee rakshaa karatee hain?|| [

dohaa 30

naama paaharu divasa nisi dhyaana tumhaara kapaata| lochana nija pada jantrita jaahin praana kehin baata||

hanumaan‌jee ne kahaa-aapakaa naama raata-dina paharaa dene vaalaa hai, aapakaa dhyaana hee kinvaada़ hai| netron ko apane charanon men lagaae rahatee hain, yahee taalaa lagaa hai, phira praana jaaen to kisa maarga se?||

chalata mohi choodaamani deenhee| raghupati hridayan laai soi leenhee||

chalate samaya unhonne mujhe chooda़aamani (utaarakara) dee| shree raghunaathajee ne use lekara hridaya se lagaa liyaa||

naatha jugala lochana bhari baaree| bachana kahe kachhu janakakumaaree||

hanumaan‌jee ne phira kahaa- he naatha! donon netron men jala bharakara jaanakeejee ne mujhase kuchha vachana kahe-||

anuja sameta gahehu prabhu charanaa| deena bandhu pranataarati haranaa||

chhote bhaaee sameta prabhu ke charana pakada़naa (aura kahanaa ki) aapa deenabandhu hain, sharanaagata ke duhkhon ko harane vaale hain ||

mana krama bachana charana anuraagee| kehi aparaadha naatha haun tyaagee||

aura main mana, vachana aura karma se aapake charanon kee anuraaginee hoon| phira svaamee (aapa) ne mujhe kisa aparaadha se tyaaga diyaa?||

avaguna eka mora main maanaa| bichhurata praana na keenha payaanaa||

haan) eka dosha main apanaa (avashya) maanatee hoon ki aapakaa viyoga hote hee mere praana naheen chale gae ||

naatha so nayananhi ko aparaadhaa| nisarata praana karahin hathi baadhaa||

kintu he naatha! yaha to netron kaa aparaadha hai jo praanon ke nikalane men hathapoorvaka baadhaa dete hain||

biraha agini tanu toola sameeraa| svaasa jarai chhana maahin sareeraa||

viraha agni hai, shareera rooee hai aura shvaasa pavana hai, isa prakaara (agni aura pavana kaa sanyoga hone se) yaha shareera kshanamaatra men jala sakataa hai||

nayana stravahi jalu nija hita laagee| jarain na paava deha birahaagee|

parantu netra apane hita ke lie prabhu kaa svaroopa dekhakara (sukhee hone ke lie) jala (aansoo) barasaate hain, jisase viraha kee aaga se bhee deha jalane naheen paatee||

seetaa ke ati bipati bisaalaa| binahin kahen bhali deenadayaalaa||

seetaajee kee vipatti bahuta bada़ee hai| he deenadayaalu! vaha binaa kahee hee achchhee hai (kahane se aapako bada़aa klesha hogaa)|| [

dohaa 31

nimisha nimisha karunaanidhi jaahin kalapa sama beeti| begi chaliya prabhu aania bhuja bala khala dala jeeti||

he karunaanidhaana! unakaa eka-eka pala kalpa ke samaana beetataa hai| atah he prabhu! turanta chalie aura apanee bhujaaon ke bala se dushton ke dala ko jeetakara seetaajee ko le aaie||

suni seetaa dukha prabhu sukha ayanaa| bhari aae jala raajiva nayanaa||

seetaajee kaa duhkha sunakara sukha ke dhaama prabhu ke kamala netron men jala bhara aayaa||

bachana kaanya mana mama gati jaahee| sapanehun boojhia bipati ki taahee||

aura ve bole- mana, vachana aura shareera se jise meree hee gati (meraa hee aashraya) hai, use kyaa svapna men bhee vipatti ho sakatee hai?||

kaha hanumanta bipati prabhu soee| jaba tava sumirana bhajana na hoee||

hanumaan‌jee ne kahaa- he prabhu! vipatti to vahee (tabhee) hai jaba aapakaa bhajana-smarana na ho||

ketika baata prabhu jaatudhaana kee| ripuhi jeeti aanibee jaanakee||

he prabho! raakshason kee baata hee kitanee hai? aapa shatru ko jeetakara jaanakeejee ko le aavenge||

sunu kapi tohi samaana upakaaree| nahin kou sura nara muni tanudhaaree||

bhagavaan‌ kahane lage- he hanumaan‌! suna, tere samaana meraa upakaaree devataa, manushya athavaa muni koee bhee shareeradhaaree naheen hai||

prati upakaara karaun kaa toraa| sanamukha hoi na sakata mana moraa||

main teraa pratyupakaara (badale men upakaara) to kyaa karoon, meraa mana bhee tere saamane naheen ho sakataa||

sunu suta tohi urina main naaheen| dekheun kari bichaara mana maaheen||

putra! suna, mainne mana men (khooba) vichaara karake dekha liyaa ki main tujhase urina naheen ho sakataa||

puni puni kapihi chitava suratraataa| lochana neera pulaka ati gaataa||

devataaon ke rakshaka prabhu baara-baara hanumaan‌jee ko dekha rahe hain| netron men premaashruon kaa jala bharaa hai aura shareera atyanta pulakita hai|| [

dohaa 32

suni prabhu bachana biloki mukha gaata harashi hanumanta| charana pareu premaakula traahi traahi bhagavanta||

prabhu ke vachana sunakara aura unake (prasanna) mukha tathaa (pulakita) angon ko dekhakara hanumaan‌jee harshita ho gae aura prema men vikala hokara 'he bhagavan‌! meree rakshaa karo, rakshaa karo' kahate hue shree raamajee ke charanon men gira pada़e||

baara baara prabhu chahai uthaavaa| prema magana tehi uthaba na bhaavaa||

prabhu unako baara-baara uthaanaa chaahate hain, parantu prema men doobe hue hanumaan‌jee ko charanon se uthanaa suhaataa naheen||

prabhu kara pankaja kapi ken seesaa| sumiri so dasaa magana gaureesaa||

prabhu kaa karakamala hanumaan‌jee ke sira para hai| usa sthiti kaa smarana karake shivajee premamagna ho gae||

saavadhaana mana kari puni sankara| laage kahana kathaa ati sundara||

phira mana ko saavadhaana karake shankarajee atyanta sundara kathaa kahane lage-

kapi uthaai prabhu hridayan lagaavaa| kara gahi parama nikata baithaavaa||

hanumaan‌jee ko uthaakara prabhu ne hridaya se lagaayaa aura haatha pakada़kara atyanta nikata baithaa liyaa||

kahu kapi raavana paalita lankaa| kehi bidhi daheu durga ati bankaa||

he hanumaan‌! bataao to, raavana ke dvaaraa surakshita lankaa aura usake bada़e baanke kile ko tumane kisa taraha jalaayaa?

prabhu prasanna jaanaa hanumaanaa| bolaa bachana bigata abhimaanaa||

hanumaan‌jee ne prabhu ko prasanna jaanaa aura ve abhimaanarahita vachana bole- ||

saakhaamriga ke badi manusaaee| saakhaa ten saakhaa para jaaee||

bandara kaa basa, yahee bada़aa purushaartha hai ki vaha eka daala se doosaree daala para chalaa jaataa hai||

naaghi sindhu haatakapura jaaraa| nisichara gana bidhi bipina ujaaraa||

mainne jo samudra laanghakara sone kaa nagara jalaayaa aura raakshasagana ko maarakara ashoka vana ko ujaada़ daalaa||

so saba tava prataapa raghuraaee| naatha na kachhoo mori prabhutaaee||

yaha saba to he shree raghunaathajee! aapa hee kaa prataapa hai| he naatha! isamen meree prabhutaa (bada़aaee) kuchha bhee naheen hai|| [

dohaa 33

taa kahun prabhu kachhu agama nahin jaa para tumha anukula| tava prabhaavan badavaanalahi jaari sakai khalu toola||

he prabhu! jisa para aapa prasanna hon, usake lie kuchha bhee kathina naheen hai| aapake prabhaava se rooee (jo svayan bahuta jaldee jala jaane vaalee vastu hai) bada़vaanala ko nishchaya hee jalaa sakatee hai (arthaat‌ asanbhava bhee sanbhava ho sakataa hai)||

naatha bhagati ati sukhadaayanee| dehu kripaa kari anapaayanee||

he naatha! mujhe atyanta sukha dene vaalee apanee nishchala bhakti kripaa karake deejie||

suni prabhu parama sarala kapi baanee| evamastu taba kaheu bhavaanee||

hanumaan‌jee kee atyanta sarala vaanee sunakara, he bhavaanee! taba prabhu shree raamachandrajee ne 'evamastu' (aisaa hee ho) kahaa||

umaa raama subhaau jehin jaanaa| taahi bhajanu taji bhaava na aanaa||

he umaa! jisane shree raamajee kaa svabhaava jaana liyaa, use bhajana chhoda़kara doosaree baata hee naheen suhaatee||

yaha sanbaada jaasu ura aavaa| raghupati charana bhagati soi paavaa||

yaha svaamee-sevaka kaa sanvaada jisake hridaya men aa gayaa, vahee shree raghunaathajee ke charanon kee bhakti paa gayaa||

suni prabhu bachana kahahin kapibrindaa| jaya jaya jaya kripaala sukhakandaa||

prabhu ke vachana sunakara vaanaragana kahane lage- kripaalu aanandakanda shree raamajee kee jaya ho jaya ho, jaya ho!

taba raghupati kapipatihi bolaavaa| kahaa chalain kara karahu banaavaa||

taba shree raghunaathajee ne kapiraaja sugreeva ko bulaayaa aura kahaa- chalane kee taiyaaree karo||

aba bilanbu kehi kaarana keeje| turata kapinha kahun aayasu deeje||

aba vilanba kisa kaarana kiyaa jaae| vaanaron ko turanta aajyaa do||

kautuka dekhi sumana bahu barashee| nabha ten bhavana chale sura harashee||

bhagavaan‌ kee) yaha leelaa (raavanavadha kee taiyaaree) dekhakara, bahuta se phoola barasaakara aura harshita hokara devataa aakaasha se apane-apane loka ko chale|| [

dohaa 34

kapipati begi bolaae aae joothapa jootha| naanaa barana atula bala baanara bhaalu barootha||

vaanararaaja sugreeva ne sheeghra hee vaanaron ko bulaayaa, senaapatiyon ke samooha aa gae| vaanara-bhaaluon ke jhunda aneka rangon ke hain aura unamen atulaneeya bala hai||

prabhu pada pankaja naavahin seesaa| garajahin bhaalu mahaabala keesaa||

ve prabhu ke charana kamalon men sira navaate hain| mahaan‌ balavaan‌ reechha aura vaanara garaja rahe hain||

dekhee raama sakala kapi senaa| chitai kripaa kari raajiva nainaa||

shree raamajee ne vaanaron kee saaree senaa dekhee| taba kamala netron se kripaapoorvaka unakee ora drishti daalee||

raama kripaa bala paai kapindaa| bhae pachchhajuta manahun girindaa||

raama kripaa kaa bala paakara shreshtha vaanara maano pankhavaale bada़e parvata ho gae||

harashi raama taba keenha payaanaa| saguna bhae sundara subha naanaa||

taba shree raamajee ne harshita hokara prasthaana (koocha) kiyaa| aneka sundara aura shubha shakuna hue||

jaasu sakala mangalamaya keetee| taasu payaana saguna yaha neetee||

jinakee keerti saba mangalon se poorna hai, unake prasthaana ke samaya shakuna honaa, yaha neeti hai (leelaa kee maryaadaa hai)||

prabhu payaana jaanaa baideheen| pharaki baama anga janu kahi deheen||

prabhu kaa prasthaana jaanakeejee ne bhee jaana liyaa| unake baaen anga phada़ka-phada़kakara maano kahe dete the (ki shree raamajee aa rahe hain)||

joi joi saguna jaanakihi hoee| asaguna bhayau raavanahi soee||

jaanakeejee ko jo-jo shakuna hote the, vahee-vahee raavana ke lie apashakuna hue ||

chalaa kataku ko baranain paaraa| garjahi baanara bhaalu apaaraa||

senaa chalee, usakaa varnana kauna kara sakataa hai? asankhya vaanara aura bhaaloo garjanaa kara rahe hain||

nakha aayudha giri paadapadhaaree| chale gagana mahi ichchhaachaaree||

nakha hee jinake shastra hain, ve ichchhaanusaara (sarvatra beroka-toka) chalane vaale reechha-vaanara parvaton aura vrikshon ko dhaarana kie koee aakaasha maarga se aura koee prithvee para chale jaa rahe hain||

keharinaada bhaalu kapi karaheen| dagamagaahin diggaja chikkaraheen||

ve sinha ke samaana garjanaa kara rahe hain| (unake chalane aura garjane se) dishaaon ke haathee vichalita hokara chingghaada़ rahe hain||

chhan0 - chikkarahin diggaja dola mahi giri lola saagara kharabhare|

dishaaon ke haathee chingghaada़ne lage, prithvee dolane lagee, parvata chanchala ho gae (kaanpane lage) aura samudra khalabalaa uthe||

mana harasha sabha gandharba sura muni naaga kinnara dukha tare||

gandharva, devataa, muni, naaga, kinnara saba ke saba mana men harshita hue' ki (aba) hamaare duhkha tala gae||

katakatahin markata bikata bhata bahu koti kotinha dhaavaheen|

anekon karoda़ bhayaanaka vaanara yoddhaa katakataa rahe hain aura karoda़on hee dauda़ rahe hain||

jaya raama prabala prataapa kosala- naatha guna gana gaavaheen||1||

'prabala prataapa kosalanaatha shree raamachandrajee kee jaya ho' aisaa pukaarate hue ve unake gunasamoohon ko gaa rahe hain||

sahi saka na bhaara udaara ahipati baara baarahin mohaee|

udaara (parama shreshtha evan mahaan‌) sarparaaja sheshajee bhee senaa kaa bojha naheen saha sakate, ve baara-baara mohita ho jaate (ghabada़aa jaate) hain||

gaha dasana puni puni kamatha prishta kathora so kimi sohaee||

aura punah-punah kachchhapa kee kathora peetha ko daanton se pakada़te hain| aisaa karate (arthaat‌ baara-baara daanton ko gada़aakara kachchhapa kee peetha para lakeera see kheenchate hue) ||

raghubeera ruchira prayaana prasthiti jaani parama suhaavanee|

ve kaise shobhaa de rahe hain maano shree raamachandrajee kee sundara prasthaana yaatraa ko parama suhaavanee|

janu kamatha kharpara sarparaaja so likhata abichala paavanee||2||

jaanakara usakee achala pavitra kathaa ko sarparaaja sheshajee kachchhapa kee peetha para likha rahe hon||2|| [

dohaa 35

ehi bidhi jaai kripaanidhi utare saagara teera| jahan tahan laage khaana phala bhaalu bipula kapi beera||

isa prakaara kripaanidhaana shree raamajee samudra tata para jaa utare| anekon reechha-vaanara veera jahaan-tahaan phala khaane lage||

uhaan nisaachara rahahin sasankaa| jaba te jaari gayau kapi lankaa||

vahaan (lankaa men) jaba se hanumaan‌jee lankaa ko jalaakara gae, taba se raakshasa bhayabheeta rahane lage||

nija nija grihan saba karahin bichaaraa| nahin nisichara kula kera ubaaraa||

apane-apane gharon men saba vichaara karate hain ki aba raakshasa kula kee rakshaa (kaa koee upaaya) naheen hai||

jaasu doota bala barani na jaaee| tehi aaen pura kavana bhalaaee||

jisake doota kaa bala varnana naheen kiyaa jaa sakataa, usake svayan nagara men aane para kauna bhalaaee hai (hama logon kee bada़ee buree dashaa hogee)?

dootanhi sana suni purajana baanee| mandodaree adhika akulaanee||

dootiyon se nagaravaasiyon ke vachana sunakara mandodaree bahuta hee vyaakula ho gaee||

rahasi jori kara pati paga laagee| bolee bachana neeti rasa paagee||

vaha ekaanta men haatha joda़kara pati (raavana) ke charanon lagee aura neetirasa men pagee huee vaanee bolee-

kanta karasha hari sana pariharahoo| mora kahaa ati hita hiyan dharahu||

he priyatama! shree hari se virodha chhoda़ deejie| mere kahane ko atyanta hee hitakara jaanakara hridaya men dhaarana keejie||

samujhata jaasu doota kai karanee| stravahin garbha rajaneechara gharanee||

jinake doota kee karanee kaa vichaara karate hee (smarana aate hee) raakshason kee striyon ke garbha gira jaate hain,

taasu naari nija sachiva bolaaee| pathavahu kanta jo chahahu bhalaaee||

he pyaare svaamee! yadi bhalaa chaahate hain, to apane mantree ko bulaakara usake saatha unakee stree ko bheja deejie||

taba kula kamala bipina dukhadaaee| seetaa seeta nisaa sama aaee||

seetaa aapake kula roopee kamalon ke vana ko duhkha dene vaalee jaada़e kee raatri ke samaana aaee hai||

sunahu naatha seetaa binu deenhen| hita na tumhaara sanbhu aja keenhen||

he naatha| sunie, seetaa ko die (lautaae) binaa shambhu aura brahmaa ke kie bhee aapakaa bhalaa naheen ho sakataa|| [

dohaa 36

raama baana ahi gana sarisa nikara nisaachara bheka| jaba lagi grasata na taba lagi jatanu karahu taji teka||

shree raamajee ke baana sarpon ke samooha ke samaana hain aura raakshason ke samooha mendhaka ke samaana| jaba taka ve inhen grasa naheen lete (nigala naheen jaate) taba taka hatha chhoda़kara upaaya kara leejie||

shravana sunee satha taa kari baanee| bihasaa jagata bidita abhimaanee||

moorkha aura jagata prasiddha abhimaanee raavana kaanon se usakee vaanee sunakara khooba hansaa (aura bolaa-)

sabhaya subhaau naari kara saachaa| mangala mahun bhaya mana ati kaachaa||

striyon kaa svabhaava sachamucha hee bahuta darapoka hotaa hai| mangala men bhee bhaya karatee ho| tumhaaraa mana (hridaya) bahuta hee kachchaa (kamajora) hai||

jaun aavai markata katakaaee| jiahin bichaare nisichara khaaee||

yadi vaanaron kee senaa aavegee to bechaare raakshasa use khaakara apanaa jeevana nirvaaha karenge||

kanpahin lokapa jaakee traasaa| taasu naari sabheeta badi haasaa||

lokapaala bhee jisake dara se kaanpate hain, usakee stree daratee ho, yaha bada़ee hansee kee baata hai||

asa kahi bihasi taahi ura laaee| chaleu sabhaan mamataa adhikaaee||

raavana ne aisaa kahakara hansakara use hridaya se lagaa liyaa aura mamataa badha़aakara (adhika sneha darshaakara) vaha sabhaa men chalaa gayaa||

mandodaree hridayan kara chintaa| bhayau kanta para bidhi bipareetaa||

mandodaree hridaya men chintaa karane lagee ki pati para vidhaataa pratikoola ho gae||

baitheu sabhaan khabari asi paaee| sindhu paara senaa saba aaee||

jyon hee vaha sabhaa men jaakara baithaa, usane aisee khabara paaee ki shatru kee saaree senaa samudra ke usa paara aa gaee hai||

boojhesi sachiva uchita mata kahahoo| te saba hanse mashta kari rahahoo||

usane mantriyon se poochhaa ki uchita salaaha kahie (aba kyaa karanaa chaahie?)| taba ve saba hanse aura bole ki chupa kie rahie (isamen salaaha kee kauna see baata hai?)||

jitehu suraasura taba shrama naaheen| nara baanara kehi lekhe maahee||

aapane devataaon aura raakshason ko jeeta liyaa, taba to kuchha shrama hee naheen huaa| phira manushya aura vaanara kisa ginatee men hain? [

dohaa 37

sachiva baida gura teeni jaun priya bolahin bhaya aasa| raaja dharma tana teeni kara hoi begiheen naasa||

mantree, vaidya aura guru- ye teena yadi (aprasannataa ke) bhaya yaa (laabha kee) aashaa se (hita kee baata na kahakara) priya bolate hain (thakura suhaatee kahane lagate hain), to (kramashah) raajya, shareera aura dharma- ina teena kaa sheeghra hee naasha ho jaataa hai||

soi raavana kahun bani sahaaee| astuti karahin sunaai sunaaee||

raavana ke lie bhee vahee sahaayataa (sanyoga) aa banee hai| mantree use sunaa-sunaakara (munha para) stuti karate hain|

avasara jaani bibheeshanu aavaa| bhraataa charana seesu tehin naavaa||

isee samaya) avasara jaanakara vibheeshanajee aae| unhonne bada़e bhaaee ke charanon men sira navaayaa||

puni siru naai baitha nija aasana| bolaa bachana paai anusaasana||

phira se sira navaakara apane aasana para baitha gae aura aajyaa paakara ye vachana bole-

jau kripaala poonchhihu mohi baataa| mati anurupa kahaun hita taataa||

he kripaala jaba aapane mujhase baata (raaya) poochhee hee hai, to he taata! main apanee buddhi ke anusaara aapake hita kee baata kahataa hoon-||

jo aapana chaahai kalyaanaa| sujasu sumati subha gati sukha naanaa||

jo manushya apanaa kalyaana, sundara yasha, subuddhi, shubha gati aura naanaa prakaara ke sukha chaahataa ho||

so paranaari lilaara gosaaeen| tajau chauthi ke chanda ki naaee||

vaha he svaamee! parastree ke lalaata ko chautha ke chandramaa kee taraha tyaaga de (arthaat‌ jaise loga chautha ke chandramaa ko naheen dekhate, usee prakaara parastree kaa mukha hee na dekhe)||

chaudaha bhuvana eka pati hoee| bhootadroha tishtai nahin soee||

chaudahon bhuvanon kaa eka hee svaamee ho, vaha bhee jeevon se vaira karake thahara naheen sakataa (nashta ho jaataa hai) ||

guna saagara naagara nara jooo| alapa lobha bhala kahai na kooo||

jo manushya gunon kaa samudra aura chatura ho, use chaahe thoda़aa bhee lobha kyon na ho, to bhee koee bhalaa naheen kahataa|| [

dohaa 38

kaama krodha mada lobha saba naatha naraka ke pantha| saba parihari raghubeerahi bhajahu bhajahin jehi santa||

he naatha! kaama, krodha, mada aura lobha- ye saba naraka ke raaste hain, ina sabako chhoda़kara shree raamachandrajee ko bhajie, jinhen santa (satpurusha) bhajate hain||

taata raama nahin nara bhoopaalaa| bhuvanesvara kaalahu kara kaalaa||

he taata! raama manushyon ke hee raajaa naheen hain| ve samasta lokon ke svaamee aura kaala ke bhee kaala hain||

brahma anaamaya aja bhagavantaa| byaapaka ajita anaadi anantaa||

ve (sanpoorna aishvarya, yasha, shree, dharma, vairaagya evan jyaana ke bhandaara) bhagavaan‌ hain, ve niraamaya (vikaararahita), ajanme, vyaapaka, ajeya, anaadi aura ananta brahma hain||

go dvija dhenu deva hitakaaree| kripaasindhu maanusha tanudhaaree||

una kripaa ke samudra bhagavaan‌ ne prithvee, braahmana, go aura devataaon kaa hita karane ke lie hee manushya shareera dhaarana kiyaa hai||

jana ranjana bhanjana khala braataa| beda dharma rachchhaka sunu bhraataa||

he bhaaee! sunie, ve sevakon ko aananda dene vaale, dushton ke samooha kaa naasha karane vaale aura veda tathaa dharma kee rakshaa karane vaale hain||

taahi bayaru taji naaia maathaa| pranataarati bhanjana raghunaathaa||

vaira tyaagakara unhen mastaka navaaie| ve shree raghunaathajee sharanaagata kaa duhkha naasha karane vaale hain||

dehu naatha prabhu kahun baidehee| bhajahu raama binu hetu sanehee||

he naatha! una prabhu (sarveshvara) ko jaanakeejee de deejie aura binaa hee kaarana sneha karane vaale shree raamajee ko bhajie||

sarana gaen prabhu taahu na tyaagaa| bisva droha krita agha jehi laagaa||

jise sanpoorna jagat‌ se droha karane kaa paapa lagaa hai, sharana jaane para prabhu usakaa bhee tyaaga naheen karate||

jaasu naama traya taapa nasaavana| soi prabhu pragata samujhu jiyan raavana||

jinakaa naama teenon taapon kaa naasha karane vaalaa hai, ve hee prabhu (bhagavaan‌) manushya roopa men prakata hue hain| he raavana! hridaya men yaha samajha leejie|| [

dohaa 39 (ka), (kha)

baara baara pada laagaun binaya karaun dasaseesa| parihari maana moha mada bhajahu kosalaadheesa||

he dashasheesha! main baara-baara aapake charanon lagataa hoon aura vinatee karataa hoon ki maana, moha aura mada ko tyaagakara aapa kosalapati shree raamajee kaa bhajana keejie||

muni pulasti nija sishya sana kahi pathaee yaha baata| turata so main prabhu sana kahee paai suavasaru taata||

muni pulastyajee ne apane shishya ke haatha yaha baata kahalaa bhejee hai| he taata! sundara avasara paakara mainne turanta hee vaha baata prabhu (aapa) se kaha dee||

maalyavanta ati sachiva sayaanaa| taasu bachana suni ati sukha maanaa||

maalyavaan‌ naama kaa eka bahuta hee buddhimaana mantree thaa| usane una (vibheeshana) ke vachana sunakara bahuta sukha maanaa (aura kahaa-) ||

taata anuja tava neeti bibhooshana| so ura dharahu jo kahata bibheeshana||

he taata! aapake chhote bhaaee neeti vibhooshana (neeti ko bhooshana roopa men dhaarana karane vaale arthaat‌ neetimaan‌) hain| vibheeshana jo kuchha kaha rahe hain use hridaya men dhaarana kara leejie||

ripu utakarasha kahata satha dooo| doori na karahu ihaan hai kooo||

raavana ne kahaa-ye donon moorkha shatru kee mahimaa bakhaana rahe hain| yahaan koee hai? inhen doora karo na!

maalyavanta griha gayau bahoree| kahai bibheeshanu puni kara joree||

taba maalyavaan‌ to ghara lauta gayaa aura vibheeshanajee haatha joda़kara phira kahane lage-||

sumati kumati saba ken ura rahaheen| naatha puraana nigama asa kahaheen||

he naatha! puraana aura veda aisaa kahate hain ki subuddhi (achchhee buddhi) aura kubuddhi (khotee buddhi) sabake hridaya men rahatee hai||

jahaan sumati tahan sanpati naanaa| jahaan kumati tahan bipati nidaanaa||

jahaan subuddhi hai, vahaan naanaa prakaara kee sanpadaaen (sukha kee sthiti) rahatee hain aura jahaan kubuddhi hai vahaan parinaama men vipatti (duhkha) rahatee hai||

tava ura kumati basee bipareetaa| hita anahita maanahu ripu preetaa||

aapake hridaya men ulatee buddhi aa basee hai| isee se aapa hita ko ahita aura shatru ko mitra maana rahe hain||

kaalaraati nisichara kula keree| tehi seetaa para preeti ghaneree||

jo raakshasa kula ke lie kaalaraatri (ke samaana) hain, una seetaa para aapakee bada़ee preeti hai|| [

dohaa 40

taata charana gahi maagaun raakhahu mora dulaara| seeta dehu raama kahun ahita na hoi tumhaara||

he taata! main charana pakada़kara aapase bheekha maangataa hoon (vinatee karataa hoon)| ki aapa meraa dulaara rakhie (mujha baalaka ke aagraha ko snehapoorvaka sveekaara keejie) shree raamajee ko seetaajee de deejie, jisamen aapakaa ahita na ho||

budha puraana shruti sanmata baanee| kahee bibheeshana neeti bakhaanee||

vibheeshana ne panditon, puraanon aura vedon dvaaraa sammata (anumodita) vaanee se neeti bakhaanakara kahee||

sunata dasaanana uthaa risaaee| khala tohi nikata mutyu aba aaee||

para use sunate hee raavana krodhita hokara uthaa aura bolaa ki re dushta! aba mrityu tere nikata aa gaee hai!||

jiasi sadaa satha mora jiaavaa| ripu kara pachchha moodha tohi bhaavaa||

are moorkha! too jeetaa to hai sadaa meraa jilaayaa huaa (arthaat‌ mere hee anna se pala rahaa hai), para he moodha़! paksha tujhe shatru kaa hee achchhaa lagataa hai||

kahasi na khala asa ko jaga maaheen| bhuja bala jaahi jitaa main naahee||

are dushta! bataa na, jagat‌ men aisaa kauna hai jise mainne apanee bhujaaon ke bala se na jeetaa ho?||

mama pura basi tapasinha para preetee| satha milu jaai tinhahi kahu neetee||

mere nagara men rahakara prema karataa hai tapasviyon para| moorkha! unheen se jaa mila aura unheen ko neeti bataa|

asa kahi keenhesi charana prahaaraa| anuja gahe pada baarahin baaraa||

aisaa kahakara raavana ne unhen laata maaree, parantu chhote bhaaee vibheeshana ne (maarane para bhee) baara-baara usake charana hee pakada़e||

umaa santa kai ihai badaaee| manda karata jo karai bhalaaee||

shivajee kahate hain-he umaa! santa kee yahee bada़aaee (mahimaa) hai ki ve buraaee karane para bhee (buraaee karane vaale kee) bhalaaee hee karate hain||

tumha pitu sarisa bhalehin mohi maaraa| raamu bhajen hita naatha tumhaaraa||

vibheeshanajee ne kahaa-aapa mere pitaa ke samaana hain, mujhe maaraa so to achchhaa hee kiyaa, parantu he naatha! aapakaa bhalaa shree raamajee ko bhajane men hee hai||

sachiva sanga lai nabha patha gayaoo| sabahi sunaai kahata asa bhayaoo||

itanaa kahakara) vibheeshana apane mantriyon ko saatha lekara aakaasha maarga men gae aura sabako sunaakara ve aisaa kahane lage-|| [

dohaa 41

raamu satyasankalpa prabhu sabhaa kaalabasa tori| mai raghubeera sarana aba jaaun dehu jani khori||

shree raamajee satya sankalpa evan (sarvasamartha) prabhu hain aura (he raavana) tumhaaree sabhaa kaala ke vasha hai| atah main aba shree raghuveera kee sharana jaataa hoon, mujhe dosha na denaa||

asa kahi chalaa bibheeshanu jabaheen| aayooheena bhae saba tabaheen||

aisaa kahakara vibheeshanajee jyon hee chale, tyon hee saba raakshasa aayuheena ho gae| (unakee mrityu nishchita ho gaee)|

saadhu avagyaa turata bhavaanee| kara kalyaana akhila kai haanee||

shivajee kahate hain- he bhavaanee! saadhu kaa apamaana turanta hee sanpoorna kalyaana kee haani (naasha) kara detaa hai||

raavana jabahin bibheeshana tyaagaa| bhayau bibhava binu tabahin abhaagaa||

raavana ne jisa kshana vibheeshana ko tyaagaa, usee kshana vaha abhaagaa vaibhava (aishvarya) se heena ho gayaa|

chaleu harashi raghunaayaka paaheen| karata manoratha bahu mana maaheen||

vibheeshanajee harshita hokara mana men anekon manoratha karate hue shree raghunaathajee ke paasa chale||

dekhihaun jaai charana jalajaataa| aruna mridula sevaka sukhadaataa||

ve sochate jaate the- main jaakara bhagavaan‌ ke komala aura laala varna ke sundara charana kamalon ke darshana karoongaa, jo sevakon ko sukha dene vaale hain||

je pada parasi taree rishinaaree| dandaka kaanana paavanakaaree||

jina charanon kaa sparsha paakara rishi patnee ahalyaa tara gaeen aura jo dandakavana ko pavitra karane vaale hain||

je pada janakasutaan ura laae| kapata kuranga sanga dhara dhaae||

jina charanon ko jaanakeejee ne hridaya men dhaarana kara rakhaa hai, jo kapatamriga ke saatha prithvee para (use pakada़ne ko) dauda़e the||

hara ura sara saroja pada jeee| ahobhaagya mai dekhihaun teee||

aura jo charanakamala saakshaat‌ shivajee ke hridaya roopee sarovara men viraajate hain, meraa ahobhaagya hai ki unheen ko aaja main dekhoongaa|| [

dohaa 42

jinha paayanha ke paadukanhi bharatu rahe mana laai| te pada aaju bilokihaun inha nayananhi aba jaai||

jina charanon kee paadukaaon men bharatajee ne apanaa mana lagaa rakhaa hai, ahaa! aaja main unheen charanon ko abhee jaakara ina netron se dekhoongaa||

ehi bidhi karata saprema bichaaraa| aayau sapadi sindhu ehin paaraa||

isa prakaara premasahita vichaara karate hue ve sheeghra hee samudra ke isa paara (jidhara shree raamachandrajee kee senaa thee) aa gae|

kapinha bibheeshanu aavata dekhaa| jaanaa kou ripu doota biseshaa||

vaanaron ne vibheeshana ko aate dekhaa to unhonne jaanaa ki shatru kaa koee khaasa doota hai||

taahi raakhi kapeesa pahin aae| samaachaara saba taahi sunaae||

unhen (pahare para) thaharaakara ve sugreeva ke paasa aae aura unako saba samaachaara kaha sunaae|

kaha sugreeva sunahu raghuraaee| aavaa milana dasaanana bhaaee||

sugreeva ne (shree raamajee ke paasa jaakara) kahaa- he raghunaathajee! sunie, raavana kaa bhaaee (aapa se) milane aayaa hai||

kaha prabhu sakhaa boojhiai kaahaa| kahai kapeesa sunahu naranaahaa||

prabhu shree raamajee ne kahaa- he mitra! tuma kyaa samajhate ho (tumhaaree kyaa raaya hai)?

jaani na jaai nisaachara maayaa| kaamaroopa kehi kaarana aayaa||

vaanararaaja sugreeva ne kahaa- he mahaaraaja! sunie, raakshason kee maayaa jaanee naheen jaatee| yaha ichchhaanusaara roopa badalane vaalaa (chhalee) na jaane kisa kaarana aayaa hai||

bheda hamaara lena satha aavaa| raakhia baandhi mohi asa bhaavaa||

jaana pada़taa hai) yaha moorkha hamaaraa bheda lene aayaa hai, isalie mujhe to yahee achchhaa lagataa hai ki ise baandha rakhaa jaae|

sakhaa neeti tumha neeki bichaaree| mama pana saranaagata bhayahaaree||

shree raamajee ne kahaa-he mitra! tumane neeti to achchhee vichaaree, parantu meraa prana to hai sharanaagata ke bhaya ko hara lenaa!||

suni prabhu bachana harasha hanumaanaa| saranaagata bachchhala bhagavaanaa||

prabhu ke vachana sunakara hanumaan‌jee harshita hue (aura mana hee mana kahane lage ki) bhagavaan‌ kaise sharanaagatavatsala (sharana men aae hue para pitaa kee bhaanti prema karane vaale) hain|| [

dohaa 43

saranaagata kahun je tajahin nija anahita anumaani| te nara paavanra paapamaya tinhahi bilokata haani||

shree raamajee phira bole- jo manushya apane ahita kaa anumaana karake sharana men aae hue kaa tyaaga kara dete hain, ve paamara (kshudra) hain, paapamaya hain, unhen dekhane men bhee haani hai (paapa lagataa hai)||

koti bipra badha laagahin jaahoo| aaen sarana tajaun nahin taahoo||

jise karoda़on braahmanon kee hatyaa lagee ho, sharana men aane para main use bhee naheen tyaagataa|

sanamukha hoi jeeva mohi jabaheen| janma koti agha naasahin tabaheen||

jeeva jyon hee mere sammukha hotaa hai, tyon hee usake karoda़on janmon ke paapa nashta ho jaate hain||

paapavanta kara sahaja subhaaoo| bhajanu mora tehi bhaava na kaaoo||

paapee kaa yaha sahaja svabhaava hotaa hai ki meraa bhajana use kabhee naheen suhaataa|

jaun pai dushtahadaya soi hoee| moren sanamukha aava ki soee||

yadi vaha (raavana kaa bhaaee) nishchaya hee dushta hridaya kaa hotaa to kyaa vaha mere sammukha aa sakataa thaa?||

nirmala mana jana so mohi paavaa| mohi kapata chhala chhidra na bhaavaa||

jo manushya nirmala mana kaa hotaa hai, vahee mujhe paataa hai| mujhe kapata aura chhala-chhidra naheen suhaate|

bheda lena pathavaa dasaseesaa| tabahun na kachhu bhaya haani kapeesaa||

yadi use raavana ne bheda lene ko bhejaa hai, taba bhee he sugreeva! apane ko kuchha bhee bhaya yaa haani naheen hai||

jaga mahun sakhaa nisaachara jete| lachhimanu hanai nimisha mahun tete||

kyonki he sakhe! jagata men jitane bhee raakshasa hain, lakshmana kshanabhara men una sabako maara sakate hain||

jaun sabheeta aavaa saranaaee| rakhihaun taahi praana kee naaee||

aura yadi vaha bhayabheeta hokara meree sharana aayaa hai to main to use praanon kee taraha rakhoongaa|| [

dohaa 44

ubhaya bhaanti tehi aanahu hansi kaha kripaaniketa| jaya kripaala kahi chale angada hanoo sameta||

kripaa ke dhaama shree raamajee ne hansakara kahaa- donon hee sthitiyon men use le aao| taba angada aura hanumaan‌ sahita sugreevajee 'kapaalu shree raamajee kee jaya ho' kahate hue chale||

saadara tehi aagen kari baanara| chale jahaan raghupati karunaakara||

vibheeshanajee ko aadara sahita aage karake vaanara phira vahaan chale, jahaan karunaa kee khaana shree raghunaathajee the|

doorihi te dekhe dvau bhraataa| nayanaananda daana ke daataa||

netron ko aananda kaa daana dene vaale (atyanta sukhada) donon bhaaiyon ko vibheeshanajee ne doora hee se dekhaa||

bahuri raama chhabidhaama bilokee| raheu thatuki ekataka pala rokee||

phira shobhaa ke dhaama shree raamajee ko dekhakara ve palaka (maaranaa) rokakara thithakakara (stabdha hokara) ekataka dekhate hee raha gae|

bhuja pralanba kanjaaruna lochana| syaamala gaata pranata bhaya mochana||

bhagavaan‌ kee vishaala bhujaaen hain laala kamala ke samaana netra hain aura sharanaagata ke bhaya kaa naasha karane vaalaa saanvalaa shareera hai||

singha kandha aayata ura sohaa| aanana amita madana mana mohaa||

sinha ke se kandhe hain, vishaala vakshahsthala (chauda़ee chhaatee) atyanta shobhaa de rahaa hai| asankhya kaamadevon ke mana ko mohita karane vaalaa mukha hai|

nayana neera pulakita ati gaataa| mana dhari dheera kahee mridu baataa||

bhagavaan‌ ke svaroopa ko dekhakara vibheeshanajee ke netron men (premaashruon kaa) jala bhara aayaa aura shareera atyanta pulakita ho gayaa| phira mana men dheeraja dharakara unhonne komala vachana kahe||

naatha dasaanana kara main bhraataa| nisichara bansa janama suratraataa||

he naatha! main dashamukha raavana kaa bhaaee hoon| he devataaon ke rakshaka! meraa janma raakshasa kula men huaa hai|

sahaja paapapriya taamasa dehaa| jathaa ulookahi tama para nehaa||

meraa taamasee shareera hai, svabhaava se hee mujhe paapa priya hain, jaise ulloo ko andhakaara para sahaja sneha hotaa hai|| [

dohaa 45

shravana sujasu suni aayaun prabhu bhanjana bhava bheera| traahi traahi aarati harana sarana sukhada raghubeera||

main kaanon se aapakaa suyasha sunakara aayaa hoon ki prabhu bhava (janma-marana) ke bhaya kaa naasha karane vaale hain| he dukhiyon ke duhkha doora karane vaale aura sharanaagata ko sukha dene vaale shree raghuveera! meree rakshaa keejie, rakshaa keejie||

asa kahi karata dandavata dekhaa| turata uthe prabhu harasha biseshaa||

prabhu ne unhen aisaa kahakara dandavat‌ karate dekhaa to ve atyanta harshita hokara turanta uthe|

deena bachana suni prabhu mana bhaavaa| bhuja bisaala gahi hridayan lagaavaa||

vibheeshanajee ke deena vachana sunane para prabhu ke mana ko bahuta hee bhaae| unhonne apanee vishaala bhujaaon se pakada़kara unako hridaya se lagaa liyaa||

anuja sahita mili dhiga baithaaree| bole bachana bhagata bhayahaaree||

chhote bhaaee lakshmanajee sahita gale milakara unako apane paasa baithaakara shree raamajee bhakton ke bhaya ko harane vaale vachana bole-||

kahu lankesa sahita parivaaraa| kusala kuthaahara baasa tumhaaraa||

he lankesha! parivaara sahita apanee kushala kaho| tumhaaraa nivaasa buree jagaha para hai||

khala mandaleen basahu dinu raatee| sakhaa dharama nibahai kehi bhaantee||

dina-raata dushton kee mandalee men basate ho| (aisee dashaa men) he sakhe! tumhaaraa dharma kisa prakaara nibhataa hai?

main jaanaun tumhaari saba reetee| ati naya nipuna na bhaava aneetee||

main tumhaaree saba reeti (aachaara-vyavahaara) jaanataa hoon| tuma atyanta neetinipuna ho, tumhen aneeti naheen suhaatee||

baru bhala baasa naraka kara taataa| dushta sanga jani dei bidhaataa||

he taata! naraka men rahanaa varan‌ achchhaa hai, parantu vidhaataa dushta kaa sanga (kabhee) na de|

aba pada dekhi kusala raghuraayaa| jaun tumha keenhi jaani jana daayaa||

vibheeshanajee ne kahaa- he raghunaathajee! aba aapake charanon kaa darshana kara kushala se hoon, jo aapane apanaa sevaka jaanakara mujha para dayaa kee hai|| [

dohaa 46

taba lagi kusala na jeeva kahun sapanehun mana bishraama| jaba lagi bhajata na raama kahun soka dhaama taji kaama||

taba taka jeeva kee kushala naheen aura na svapna men bhee usake mana ko shaanti hai, jaba taka vaha shoka ke ghara kaama (vishaya-kaamanaa) ko chhoda़kara shree raamajee ko naheen bhajataa||

taba lagi hridayan basata khala naanaa| lobha moha machchhara mada maanaa||

lobha, moha, matsara (daaha), mada aura maana aadi anekon dushta tabhee taka hridaya men basate hain||

jaba lagi ura na basata raghunaathaa| dharen chaapa saayaka kati bhaathaa||

jaba taka ki dhanusha-baana aura kamara men tarakasa dhaarana kie hue shree raghunaathajee hridaya men naheen basate||

mamataa taruna tamee andhiaaree| raaga dvesha ulooka sukhakaaree||

mamataa poorna andheree raata hai, jo raaga-dvesha roopee ulluon ko sukha dene vaalee hai|

taba lagi basati jeeva mana maaheen| jaba lagi prabhu prataapa rabi naaheen||

vaha (mamataa roopee raatri) tabhee taka jeeva ke mana men basatee hai, jaba taka prabhu (aapa) kaa prataapa roopee soorya udaya naheen hotaa||

aba main kusala mite bhaya bhaare| dekhi raama pada kamala tumhaare||

he shree raamajee! aapake charanaaravinda ke darshana kara aba main kushala se hoon, mere bhaaree bhaya mita gae|

tumha kripaala jaa para anukoolaa| taahi na byaapa tribidha bhava soolaa||

he kripaalu! aapa jisa para anukoola hote hain, use teenon prakaara ke bhavashoola (aadhyaatmika, aadhidaivika aura aadhibhautika taapa) naheen vyaapate||

main nisichara ati adhama subhaaoo| subha aacharanu keenha nahin kaaoo||

main atyanta neecha svabhaava kaa raakshasa hoon| mainne kabhee shubha aacharana naheen kiyaa|

jaasu roopa muni dhyaana na aavaa| tehin prabhu harashi hridayan mohi laavaa||

jinakaa roopa muniyon ke bhee dhyaana men naheen aataa, una prabhu ne svayan harshita hokara mujhe hridaya se lagaa liyaa|| [

dohaa 47

ahobhaagya mama amita ati raama kripaa sukha punja| dekheun nayana biranchi siba sebya jugala pada kanja||

he kripaa aura sukha ke punja shree raamajee! meraa atyanta aseema saubhaagya hai, jo mainne brahmaa aura shivajee ke dvaaraa sevita yugala charana kamalon ko apane netron se dekhaa||

sunahu sakhaa nija kahaun subhaaoo| jaana bhusundi sanbhu girijaaoo||

shree raamajee ne kahaa-he sakhaa! suno, main tumhen apanaa svabhaava kahataa hoon, jise kaakabhushundi, shivajee aura paarvateejee bhee jaanatee hain|

jaun nara hoi charaachara drohee| aave sabhaya sarana taki mohee||

koee manushya (sanpoorna) jada़-chetana jagat‌ kaa drohee ho, yadi vaha bhee bhayabheeta hokara meree sharana taka kara aa jaae,||

taji mada moha kapata chhala naanaa| karaun sadya tehi saadhu samaanaa||

aura mada, moha tathaa naanaa prakaara ke chhala-kapata tyaaga de to main use bahuta sheeghra saadhu ke samaana kara detaa hoon|

jananee janaka bandhu suta daaraa| tanu dhanu bhavana suhrada parivaaraa||

maataa, pitaa, bhaaee, putra, stree, shareera, dhana, ghara, mitra aura parivaara||

saba kai mamataa taaga batoree| mama pada manahi baandha bari doree||

ina sabake mamatva roopee taagon ko batorakara aura una sabakee eka doree banaakara usake dvaaraa jo apane mana ko mere charanon men baandha detaa hai|

samadarasee ichchhaa kachhu naaheen| harasha soka bhaya nahin mana maaheen||

saare saansaarika sanbandhon kaa kendra mujhe banaa letaa hai), jo samadarshee hai, jise kuchha ichchhaa naheen hai aura jisake mana men harsha, shoka aura bhaya naheen hai||

asa sajjana mama ura basa kaisen| lobhee hridayan basai dhanu jaisen||

aisaa sajjana mere hridaya men kaise basataa hai, jaise lobhee ke hridaya men dhana basaa karataa hai||

tumha saarikhe santa priya moren| dharaun deha nahin aana nihoren||

tuma sareekhe santa hee mujhe priya hain| main aura kisee ke nihore se (kritajyataavasha) deha dhaarana naheen karataa|| [

dohaa 48

saguna upaasaka parahita nirata neeti dridha nema| te nara praana samaana mama jinha ken dvija pada prema||

jo saguna (saakaara) bhagavaan‌ ke upaasaka hain, doosare ke hita men lage rahate hain, neeti aura niyamon men dridha़ hain aura jinhen braahmanon ke charanon men prema hai, ve manushya mere praanon ke samaana hain||

sunu lankesa sakala guna toren| taaten tumha atisaya priya moren||

he lankaapati! suno, tumhaare andara uparyukta saba guna hain| isase tuma mujhe atyanta hee priya ho|

raama bachana suni baanara joothaa| sakala kahahin jaya kripaa baroothaa||

shree raamajee ke vachana sunakara saba vaanaron ke samooha kahane lage- kripaa ke samooha shree raamajee kee jaya ho||

sunata bibheeshanu prabhu kai baanee| nahin aghaata shravanaamrita jaanee||

prabhu kee vaanee sunate hain aura use kaanon ke lie amrita jaanakara vibheeshanajee aghaate naheen hain|

pada anbuja gahi baarahin baaraa| hridayan samaata na premu apaaraa||

ve baara-baara shree raamajee ke charana kamalon ko pakada़te hain apaara prema hai, hridaya men samaataa naheen hai||

sunahu deva sacharaachara svaamee| pranatapaala ura antarajaamee||

vibheeshanajee ne kahaa-he deva! he charaachara jagat‌ ke svaamee! he sharanaagata ke rakshaka! he sabake hridaya ke bheetara kee jaanane vaale!

ura kachhu prathama baasanaa rahee| prabhu pada preeti sarita so bahee||

sunie, mere hridaya men pahale kuchha vaasanaa thee| vaha prabhu ke charanon kee preeti roopee nadee men baha gaee||

aba kripaala nija bhagati paavanee| dehu sadaa siva mana bhaavanee||

aba to he kripaalu! shivajee ke mana ko sadaiva priya lagane vaalee apanee pavitra bhakti mujhe deejie|

evamastu kahi prabhu ranadheeraa| maagaa turata sindhu kara neeraa||

'evamastu' (aisaa hee ho) kahakara ranadheera prabhu shree raamajee ne turanta hee samudra kaa jala maangaa||

jadapi sakhaa tava ichchhaa naaheen| mora darasu amogha jaga maaheen||

aura kahaa-he sakhaa! yadyapi tumhaaree ichchhaa naheen hai, para jagat‌ men meraa darshana amogha hai (vaha nishphala naheen jaataa)|

asa kahi raama tilaka tehi saaraa| sumana brishti nabha bhaee apaaraa||

aisaa kahakara shree raamajee ne unako raajatilaka kara diyaa| aakaasha se pushpon kee apaara vrishti huee|| [

dohaa 49 (ka), (kha)

raavana krodha anala nija svaasa sameera prachanda| jarata bibheeshanu raakheu deenheu raaju akhanda||

shree raamajee ne raavana kee krodha roopee agni men, jo apanee (vibheeshana kee) shvaasa (vachana) roopee pavana se prachanda ho rahee thee, jalate hue vibheeshana ko bachaa liyaa aura use akhanda raajya diyaa||

jo sanpati siva raavanahi deenhi dien dasa maatha| soi sanpadaa bibheeshanahi sakuchi deenhi raghunaatha||

shivajee ne jo sanpatti raavana ko dason siron kee bali dene para dee thee, vahee sanpatti shree raghunaathajee ne vibheeshana ko bahuta sakuchate hue dee||

asa prabhu chhaadi bhajahin je aanaa| te nara pasu binu poonchha bishaanaa||

aise parama kripaalu prabhu ko chhoda़kara jo manushya doosare ko bhajate hain, ve binaa seenga-poonchha ke pashu hain|

nija jana jaani taahi apanaavaa| prabhu subhaava kapi kula mana bhaavaa||

apanaa sevaka jaanakara vibheeshana ko shree raamajee ne apanaa liyaa| prabhu kaa svabhaava vaanarakula ke mana ko (bahuta) bhaayaa||

puni sarbagya sarba ura baasee| sarbaroopa saba rahita udaasee||

phira saba kuchha jaanane vaale, sabake hridaya men basane vaale, sarvaroopa (saba roopon men prakata), sabase rahita, udaaseena||

bole bachana neeti pratipaalaka| kaarana manuja danuja kula ghaalaka||

kaarana se (bhakton para kripaa karane ke lie) manushya bane hue tathaa raakshason ke kula kaa naasha karane vaale shree raamajee neeti kee rakshaa karane vaale vachana bole-||

sunu kapeesa lankaapati beeraa| kehi bidhi taria jaladhi ganbheeraa||

he veera vaanararaaja sugreeva aura lankaapati vibheeshana! suno, isa gahare samudra ko kisa prakaara paara kiyaa jaae?

sankula makara uraga jhasha jaatee| ati agaadha dustara saba bhaantee||

aneka jaati ke magara, saanpa aura machhaliyon se bharaa huaa yaha atyanta athaaha samudra paara karane men saba prakaara se kathina hai||

kaha lankesa sunahu raghunaayaka| koti sindhu soshaka tava saayaka||

vibheeshanajee ne kahaa- he raghunaathajee! sunie, yadyapi aapakaa eka baana hee karoda़on samudron ko sokhane vaalaa hai (sokha sakataa hai)||

jadyapi tadapi neeti asi gaaee| binaya karia saagara sana jaaee||

thaapi neeti aisee kahee gaee hai (uchita yaha hogaa) ki (pahale) jaakara samudra se praarthanaa kee jaae|| [

dohaa 50

prabhu tumhaara kulagura jaladhi kahihi upaaya bichaari| binu prayaasa saagara tarihi sakala bhaalu kapi dhaari||

he prabhu! samudra aapake kula men bada़e (poorvaja) hain, ve vichaarakara upaaya batalaa denge| taba reechha aura vaanaron kee saaree senaa binaa hee parishrama ke samudra ke paara utara jaaegee||

sakhaa kahee tumha neeki upaaee| karia daiva jaun hoi sahaaee||

shree raamajee ne kahaa- he sakhaa! tumane achchhaa upaaya bataayaa| yahee kiyaa jaae, yadi daiva sahaayaka hon|

mantra na yaha lachhimana mana bhaavaa| raama bachana suni ati dukha paavaa||

yaha salaaha lakshmanajee ke mana ko achchhee naheen lagee| shree raamajee ke vachana sunakara to unhonne bahuta hee duhkha paayaa||

naatha daiva kara kavana bharosaa| soshia sindhu karia mana rosaa||

lakshmanajee ne kahaa- he naatha! daiva kaa kauna bharosaa! mana men krodha keejie (le aaie) aura samudra ko sukhaa daalie|

kaadara mana kahun eka adhaaraa| daiva daiva aalasee pukaaraa||

yaha daiva to kaayara ke mana kaa eka aadhaara (tasallee dene kaa upaaya) hai| aalasee loga hee daiva-daiva pukaaraa karate hain||

sunata bihasi bole raghubeeraa| aisehin karaba dharahu mana dheeraa||

yaha sunakara shree raghuveera hansakara bole- aise hee karenge, mana men dheeraja rakho|

asa kahi prabhu anujahi samujhaaee| sindhu sameepa gae raghuraaee||

aisaa kahakara chhote bhaaee ko samajhaakara prabhu shree raghunaathajee samudra ke sameepa gae||

prathama pranaama keenha siru naaee| baithe puni tata darbha dasaaee||

unhonne pahale sira navaakara pranaama kiyaa| phira kinaare para kusha bichhaakara baitha gae|

jabahin bibheeshana prabhu pahin aae| paachhen raavana doota pathaae||

idhara jyon hee vibheeshanajee prabhu ke paasa aae the, tyon hee raavana ne unake peechhe doota bheje the|| [

dohaa 51

sakala charita tinha dekhe dharen kapata kapi deha| prabhu guna hridayan saraahahin saranaagata para neha||

kapata se vaanara kaa shareera dhaarana kara unhonne saba leelaaen dekheen| ve apane hridaya men prabhu ke gunon kee aura sharanaagata para unake sneha kee saraahanaa karane lage||

pragata bakhaanahin raama subhaaoo| ati saprema gaa bisari duraaoo||

phira ve prakata roopa men bhee atyanta prema ke saatha shree raamajee ke svabhaava kee bada़aaee karane lage unhen duraava (kapata vesha) bhoola gayaa|

ripu ke doota kapinha taba jaane| sakala baandhi kapeesa pahin aane||

saba vaanaron ne jaanaa ki ye shatru ke doota hain aura ve una sabako baandhakara sugreeva ke paasa le aae||

kaha sugreeva sunahu saba baanara| anga bhanga kari pathavahu nisichara||

sugreeva ne kahaa- saba vaanaron! suno, raakshason ke anga-bhanga karake bheja do|

suni sugreeva bachana kapi dhaae| baandhi kataka chahu paasa phiraae||

greeva ke vachana sunakara vaanara dauda़e| dooton ko baandhakara unhonne senaa ke chaaron ora ghumaayaa||

bahu prakaara maarana kapi laage| deena pukaarata tadapi na tyaage||

vaanara unhen bahuta taraha se maarane lage| ve deena hokara pukaarate the, phira bhee vaanaron ne unhen naheen chhoda़aa|

jo hamaara hara naasaa kaanaa| tehi kosalaadheesa kai aanaa||

taba dooton ne pukaarakara kahaa- jo hamaare naaka-kaana kaategaa, use kosalaadheesha shree raamajee kee saugandha hai||

suni lachhimana saba nikata bolaae| dayaa laagi hansi turata chhodaae||

yaha sunakara lakshmanajee ne sabako nikata bulaayaa| unhen bada़ee dayaa lagee, isase hansakara unhonne raakshason ko turanta hee chhuda़aa diyaa|

raavana kara deejahu yaha paatee| lachhimana bachana baachu kulaghaatee||

aura unase kahaa-raavana ke haatha men yaha chitthee denaa (aura kahanaa-) he kulaghaataka! lakshmana ke shabdon (sandese) ko baancho|| [

dohaa 52

kahehu mukhaagara moodha sana mama sandesu udaara| seetaa dei milahu na ta aavaa kaalu tumhaara||

phira usa moorkha se jabaanee yaha meraa udaara (kripaa se bharaa huaa) sandesha kahanaa ki seetaajee ko dekara unase (shree raamajee se) milo, naheen to tumhaaraa kaala aa gayaa (samajho)||

turata naai lachhimana pada maathaa| chale doota baranata guna gaathaa||

lakshmanajee ke charanon men mastaka navaakara, shree raamajee ke gunon kee kathaa varnana karate hue doota turanta hee chala die|

kahata raama jasu lankaan aae| raavana charana seesa tinha naae||

shree raamajee kaa yasha kahate hue ve lankaa men aae aura unhonne raavana ke charanon men sira navaae||

bihasi dasaanana poonchhee baataa| kahasi na suka aapani kusalaataa||

dashamukha raavana ne hansakara baata poochhee- are shuka ! apanee kushala kyon naheen kahataa?

puni kahu khabari bibheeshana keree| jaahi mrityu aaee ati neree||

phira usa vibheeshana kaa samaachaara sunaa, mrityu jisake atyanta nikata aa gaee hai||

karata raaja lankaa satha tyaagee| hoihi jaba kara keeta abhaagee||

moorkha ne raajya karate hue lankaa ko tyaaga diyaa| abhaagaa aba jau kaa keeda़aa (ghuna) banegaa (jau ke saatha jaise ghuna bhee pisa jaataa hai, vaise hee nara vaanaron ke saatha vaha bhee maaraa jaaegaa)||

puni kahu bhaalu keesa katakaaee| kathina kaala prerita chali aaee||

phira bhaalu aura vaanaron kee senaa kaa haala kaha, jo kathina kaala kee preranaa se yahaan chalee aaee hai||

jinha ke jeevana kara rakhavaaraa| bhayau mridula chita sindhu bichaaraa||

aura jinake jeevana kaa rakshaka komala chitta vaalaa bechaaraa samudra bana gayaa hai (arthaat‌) unake aura raakshason ke beecha men yadi samudra na hotaa to aba taka raakshasa unhen maarakara khaa gae hote|

kahu tapasinha kai baata bahoree| jinha ke hridayan traasa ati moree||

phira una tapasviyon kee baata bataa, jinake hridaya men meraa bada़aa dara hai|| [

dohaa 53

kee bhai bhenta ki phiri gae shravana sujasu suni mora| kahasi na ripu dala teja bala bahuta chakita chita tora||

unase teree bhenta huee yaa ve kaanon se meraa suyasha sunakara hee lauta gae? shatru senaa kaa teja aura bala bataataa kyon naheen? teraa chitta bahuta hee chakita (bhaunchakkaa saa) ho rahaa hai||

naatha kripaa kari poonchhehu jaisen| maanahu kahaa krodha taji taisen||

doota ne kahaa- he naatha! aapane jaise kripaa karake poochhaa hai, vaise hee krodha chhoda़kara meraa kahanaa maanie (meree baata para vishvaasa keejie)|

milaa jaai jaba anuja tumhaaraa| jaatahin raama tilaka tehi saaraa||

jaba aapakaa chhotaa bhaaee shree raamajee se jaakara milaa , taba usake pahunchate hee shree raamajee ne usako raajatilaka kara diyaa||

raavana doota hamahi suni kaanaa| kapinha baandhi deenhe dukha naanaa||

hama raavana ke doota hain, yaha kaanon se sunakara vaanaron ne hamen baandhakara bahuta kashta die||

shravana naasikaa kaatai laage| raama sapatha deenhe hama tyaage||

yahaan taka ki ve hamaare naaka-kaana kaatane lage| shree raamajee kee shapatha dilaane para kaheen unhonne hamako chhoda़aa||

poonchhihu naatha raama katakaaee| badana koti sata barani na jaaee||

he naatha! aapane shree raamajee kee senaa poochhee, so vaha to sau karoda़ mukhon se bhee varnana naheen kee jaa sakatee|

naanaa barana bhaalu kapi dhaaree| bikataanana bisaala bhayakaaree||

anekon rangon ke bhaalu aura vaanaron kee senaa hai, jo bhayankara mukha vaale, vishaala shareera vaale aura bhayaanaka hain||

jehin pura daheu hateu suta toraa| sakala kapinha mahan tehi balu thoraa||

jisane nagara ko jalaayaa aura aapake putra akshaya kumaara ko maaraa, usakaa bala to saba vaanaron men thoda़aa hai|

amita naama bhata kathina karaalaa| amita naaga bala bipula bisaalaa||

asankhya naamon vaale bada़e hee kathora aura bhayankara yoddhaa hain| unamen asankhya haathiyon kaa bala hai aura ve bada़e hee vishaala hain|| [

dohaa 54

dvibida mayanda neela nala angada gada bikataasi| dadhimukha kehari nisatha satha jaamavanta balaraasi||

dvivida, mayanda, neela, nala, angada, gada, vikataasya, dadhimukha, kesaree, nishatha, shatha aura jaambavaan‌ ye sabhee bala kee raashi hain||

e kapi saba sugreeva samaanaa| inha sama kotinha ganai ko naanaa||

ye saba vaanara bala men sugreeva ke samaana hain aura inake jaise (eka-do naheen) karoda़on hain, una bahuta so ko gina hee kauna sakataa hai|

raama kripaan atulita bala tinhaheen| trina samaana trelokahi ganaheen||

shree raamajee kee kripaa se unamen atulaneeya bala hai| ve teenon lokon ko trina ke samaana (tuchchha) samajhate hain||

asa main sunaa shravana dasakandhara| paduma athaaraha joothapa bandara||

he dashagreeva! mainne kaanon se aisaa sunaa hai ki athaaraha padma to akele vaanaron ke senaapati hain|

naatha kataka mahan so kapi naaheen| jo na tumhahi jeetai rana maaheen||

he naatha! usa senaa men aisaa koee vaanara naheen hai, jo aapako rana men na jeeta sake||

parama krodha meejahin saba haathaa| aayasu pai na dehin raghunaathaa||

saba ke saba atyanta krodha se haatha meejate hain| para shree raghunaathajee unhen aajyaa naheen dete|

soshahin sindhu sahita jhasha byaalaa| pooraheen na ta bhari kudhara bisaalaa||

hama machhaliyon aura saanpon sahita samudra ko sokha lenge| naheen to bada़e-bada़e parvaton se use bharakara poora (paata) denge||

mardi garda milavahin dasaseesaa| aisei bachana kahahin saba keesaa||

aura raavana ko masalakara dhoola men milaa denge| saba vaanara aise hee vachana kaha rahe hain|

garjahin tarjahin sahaja asankaa| maanahu grasana chahata hahin lankaa||

saba sahaja hee nidara hain, isa prakaara garajate aura dapatate hain maano lankaa ko nigala hee jaanaa chaahate hain|| [

dohaa 55

sahaja soora kapi bhaalu saba puni sira para prabhu raama| raavana kaala koti kahu jeeti sakahin sangraama||

saba vaanara-bhaaloo sahaja hee shooraveera hain phira unake sira para prabhu (sarveshvara) shree raamajee hain| he raavana! ve sangraama men karoda़on kaalon ko jeeta sakate hain||

raama teja bala budhi bipulaaee| sesha sahasa sata sakahin na gaaee||

shree raamachandrajee ke teja (saamarthya), bala aura buddhi kee adhikataa ko laakhon shesha bhee naheen gaa sakate|

saka sara eka soshi sata saagara| tava bhraatahi poonchheu naya naagara

ve eka hee baana se saikada़on samudron ko sokha sakate hain, parantu neeti nipuna shree raamajee ne (neeti kee rakshaa ke lie) aapake bhaaee se upaaya poochhaa||

taasu bachana suni saagara paaheen| maagata pantha kripaa mana maaheen||

unake (aapake bhaaee ke) vachana sunakara ve (shree raamajee) samudra se raaha maanga rahe hain, unake mana men kripaa bhee hai (isalie ve use sokhate naheen)|

sunata bachana bihasaa dasaseesaa| jaun asi mati sahaaya krita keesaa||

doota ke ye vachana sunate hee raavana khooba hansaa (aura bolaa-) jaba aisee buddhi hai, tabhee to vaanaron ko sahaayaka banaayaa hai!

sahaja bheeru kara bachana dridhaaee| saagara sana thaanee machalaaee||

svaabhaavika hee darapoka vibheeshana ke vachana ko pramaana karake unhonne samudra se machalanaa (baalahatha) thaanaa hai|

moodha mrishaa kaa karasi badaaee| ripu bala buddhi thaaha main paaee||

are moorkha! jhoothee bada़aaee kyaa karataa hai? basa, mainne shatru (raama) ke bala aura buddhi kee thaaha paa lee||

sachiva sabheeta bibheeshana jaaken| bijaya bibhooti kahaan jaga taaken||

jisake vibheeshana-jaisaa darapoka mantree ho, use jagatamen vijaya aura vibhooti (aishvarya) kahaan?

suni khala bachana doota risa baadhee| samaya bichaari patrikaa kaadhee||

dushta raavanake vachana sunakara dootako krodha baढ़ aayaa | usane maukaa samajhakara patrikaa nikaalee||

raamaanuja deenhee yaha paatee| naatha bachaai judaavahu chhaatee||

aura kahaa-shree raamajee ke chhote bhaaee lakshmana ne yaha patrikaa dee hai| he naatha! ise bachavaakara chhaatee thandee keejie|

bihasi baama kara leenhee raavana| sachiva boli satha laaga bachaavana||

raavana ne hansakara use baaen haatha se liyaa aura mantree ko bulavaakara vaha moorkha use banchaane lagaa|| [

dohaa 56 (ka), (kha)

baatanha manahi rijhaai satha jani ghaalasi kula kheesa| raama birodha na ubarasi sarana bishnu aja eesa||

patrikaa men likhaa thaa- are moorkha! kevala baaton se hee mana ko rijhaakara apane kula ko nashta-bhrashta na kara| shree raamajee se virodha karake too vishnu, brahmaa aura mahesha kee sharana jaane para bhee naheen bachegaa||

kee taji maana anuja iva prabhu pada pankaja bhringa| hohi ki raama saraanala khala kula sahita patanga||

yaa to abhimaana chhoda़kara apane chhote bhaaee vibheeshana kee bhaanti prabhu ke charana kamalon kaa bhramara bana jaa| athavaa re dushta! shree raamajee ke baana roopee agni men parivaara sahita patingaa ho jaa (donon men se jo achchhaa lage so kara)||

sunata sabhaya mana mukha musukaaee| kahata dasaanana sabahi sunaaee||

patrikaa sunate hee raavana mana men bhayabheeta ho gayaa, parantu mukha se (oopara se) muskuraataa huaa vaha sabako sunaakara kahane lagaa-||

bhoomi paraa kara gahata akaasaa| laghu taapasa kara baaga bilaasaa||

jaise koee prithvee para pada़aa huaa haatha se aakaasha ko pakada़ne kee cheshtaa karataa ho, vaise hee yaha chhotaa tapasvee (lakshmana) vaagvilaasa karataa hai (deenga haankataa hai)||

kaha suka naatha satya saba baanee| samujhahu chhaadi prakriti abhimaanee||

shuka (doota) ne kahaa- he naatha! abhimaanee svabhaava ko chhoda़kara (isa patra men likhee) saba baaton ko satya samajhie|

sunahu bachana mama parihari krodhaa| naatha raama sana tajahu birodhaa||

krodha chhoda़kara meraa vachana sunie| he naatha! shree raamajee se vaira tyaaga deejie||

ati komala raghubeera subhaaoo| jadyapi akhila loka kara raaoo||

yadyapi shree raghuveera samasta lokon ke svaamee hain, para unakaa svabhaava atyanta hee komala hai|

milata kripaa tumha para prabhu karihee| ura aparaadha na ekau dharihee||

milate hee prabhu aapa para kripaa karenge aura aapakaa eka bhee aparaadha ve hridaya men naheen rakhenge||

janakasutaa raghunaathahi deeje| etanaa kahaa mora prabhu keeje||

jaanakeejee shree raghunaathajee ko de deejie| he prabhu! itanaa kahanaa meraa keejie|

jaba tehin kahaa dena baidehee| charana prahaara keenha satha tehee||

jaba usa (doota) ne jaanakeejee ko dene ke lie kahaa, taba dushta raavana ne usako laata maaree||

naai charana siru chalaa so tahaan| kripaasindhu raghunaayaka jahaan||

vaha bhee (vibheeshana kee bhaanti) charanon men sira navaakara vaheen chalaa, jahaan kripaasaagara shree raghunaathajee the|

kari pranaamu nija kathaa sunaaee| raama kripaan aapani gati paaee||

pranaama karake usane apanee kathaa sunaaee aura shree raamajee kee kripaa se apanee gati (muni kaa svaroopa) paaee||

rishi agasti keen saapa bhavaanee| raachhasa bhayau rahaa muni gyaanee||

shivajee kahate hain- he bhavaanee! vaha jyaanee muni thaa, agastya rishi ke shaapa se raakshasa ho gayaa thaa|

bandi raama pada baarahin baaraa| muni nija aashrama kahun pagu dhaaraa||

baara-baara shree raamajee ke charanon kee vandanaa karake vaha muni apane aashrama ko chalaa gayaa|| [

dohaa 57

binaya na maanata jaladhi jada gae teeni dina beeti| bole raama sakopa taba bhaya binu hoi na preeti||

idhara teena dina beeta gae, kintu jada़ samudra vinaya naheen maanataa| taba shree raamajee krodha sahita bole- binaa bhaya ke preeti naheen hotee!

lachhimana baana saraasana aanoo| soshaun baaridhi bisikha krisaanoo||

he lakshmana! dhanusha-baana laao, main agnibaana se samudra ko sokha daaloon|

satha sana binaya kutila sana preetee| sahaja kripana sana sundara neetee||

moorkha se vinaya, kutila ke saatha preeti, svaabhaavika hee kanjoosa se sundara neeti (udaarataa kaa upadesha)||

mamataa rata sana gyaana kahaanee| ati lobhee sana birati bakhaanee||

mamataa men phanse hue manushya se jyaana kee kathaa, atyanta lobhee se vairaagya kaa varnana||

krodhihi sama kaamihi hari kathaa| oosara beeja baen phala jathaa||

krodhee se shama (shaanti) kee baata aura kaamee se bhagavaan‌ kee kathaa, inakaa vaisaa hee phala hotaa hai jaisaa oosara men beeja bone se hotaa hai (arthaat‌ oosara men beeja bone kee bhaanti yaha saba vyartha jaataa hai)||

asa kahi raghupati chaapa chadhaavaa| yaha mata lachhimana ke mana bhaavaa||

aisaa kahakara shree raghunaathajee ne dhanusha chadha़aayaa| yaha mata lakshmanajee ke mana ko bahuta achchhaa lagaa|

sanghaaneu prabhu bisikha karaalaa| uthee udadhi ura antara jvaalaa||

prabhu ne bhayaanaka (agni) baana sandhaana kiyaa, jisase samudra ke hridaya ke andara agni kee jvaalaa uthee||

makara uraga jhasha gana akulaane| jarata jantu jalanidhi jaba jaane||

magara, saanpa tathaa machhaliyon ke samooha vyaakula ho gae| jaba samudra ne jeevon ko jalate jaanaa||

kanaka thaara bhari mani gana naanaa| bipra roopa aayau taji maanaa||

taba sone ke thaala men aneka maniyon (ratnon) ko bharakara abhimaana chhoda़kara vaha braahmana ke roopa men aayaa|| [

dohaa 58

kaatehin pai kadaree pharai koti jatana kou seencha| binaya na maana khagesa sunu daatehin pai nava neecha||

kaakabhushundijee kahate hain-he garuda़jee! sunie, chaahe koee karoda़on upaaya karake seenche, para kelaa to kaatane para hee phalataa hai| neecha vinaya se naheen maanataa, vaha daantane para hee jhukataa hai (raaste para aataa hai)||

sabhaya sindhu gahi pada prabhu kere| chhamahu naatha saba avaguna mere||

samudra ne bhayabheeta hokara prabhu ke charana pakada़kara kahaa- he naatha! mere saba avaguna (dosha) kshamaa keejie|

gagana sameera anala jala dharanee| inha kai naatha sahaja jada karanee||

he naatha! aakaasha, vaayu, agni, jala aura prithvee- ina sabakee karanee svabhaava se hee jada़ hai||

tava prerita maayaan upajaae| srishti hetu saba granthani gaae||

aapakee preranaa se maayaa ne inhen srishti ke lie utpanna kiyaa hai, saba granthon ne yahee gaayaa hai|

prabhu aayasu jehi kahan jasa ahaee| so tehi bhaanti rahe sukha lahaee||

jisake lie svaamee kee jaisee aajyaa hai, vaha usee prakaara se rahane men sukha paataa hai||

prabhu bhala keenha mohi sikha deenhee| marajaadaa puni tumharee keenhee||

prabhu ne achchhaa kiyaa jo mujhe shikshaa (danda) dee, kintu maryaadaa (jeevon kaa svabhaava) bhee aapakee hee banaaee huee hai|

dhola gavaanra soodra pasu naaree| sakala taadanaa ke adhikaaree||

dhola, ganvaara, shoodra, pashu aura stree- ye saba shikshaa ke adhikaaree hain||

prabhu prataapa main jaaba sukhaaee| utarihi kataku na mori badaaee||

prabhu ke prataapa se main sookha jaaoongaa aura senaa paara utara jaaegee, isamen meree bada़aaee naheen hai (meree maryaadaa naheen rahegee)|

prabhu agyaa apela shruti gaaee| karaun so begi jau tumhahi sohaaee||

tathaapi prabhu kee aajyaa apela hai (arthaat‌ aapakee aajyaa kaa ullanghana naheen ho sakataa) aisaa veda gaate hain| aba aapako jo achchhaa lage, main turanta vahee karoon|| [

dohaa 59

sunata bineeta bachana ati kaha kripaala musukaai| jehi bidhi utarai kapi kataku taata so kahahu upaai||

ke atyanta vineeta vachana sunakara kripaalu shree raamajee ne muskuraakara kahaa- he taata! jisa prakaara vaanaron kee senaa paara utara jaae, vaha upaaya bataao||

naatha neela nala kapi dvau bhaaee| larikaaee rishi aasisha paaee||

samudra ne kahaa- he naatha! neela aura nala do vaanara bhaaee hain| unhonne lada़kapana men rishi se aasheervaada paayaa thaa|

tinha ke parasa kien giri bhaare| tarihahin jaladhi prataapa tumhaare||

unake sparsha kara lene se hee bhaaree-bhaaree pahaada़ bhee aapake prataapa se samudra para taira jaaenge||

main puni ura dhari prabhutaaee| karihaun bala anumaana sahaaee||

main bhee prabhu kee prabhutaa ko hridaya men dhaarana kara apane bala ke anusaara (jahaan taka mujhase bana pada़egaa) sahaayataa karoongaa|

ehi bidhi naatha payodhi bandhaaia| jehin yaha sujasu loka tihun gaaia||

he naatha! isa prakaara samudra ko bandhaaie, jisase teenon lokon men aapakaa sundara yasha gaayaa jaae||

ehin sara mama uttara tata baasee| hatahu naatha khala nara agha raasee||

isa baana se mere uttara tata para rahane vaale paapa ke raashi dushta manushyon kaa vadha keejie|

suni kripaala saagara mana peeraa| turatahin haree raama ranadheeraa||

kripaalu aura ranadheera shree raamajee ne samudra ke mana kee peeda़aa sunakara use turanta hee hara liyaa (arthaat‌ baana se una dushton kaa vadha kara diyaa)||

dekhi raama bala paurusha bhaaree| harashi payonidhi bhayau sukhaaree||

shree raamajee kaa bhaaree bala aura paurusha dekhakara samudra harshita hokara sukhee ho gayaa|

sakala charita kahi prabhuhi sunaavaa| charana bandi paathodhi sidhaavaa||

usane una dushton kaa saaraa charitra prabhu ko kaha sunaayaa| phira charanon kee vandanaa karake samudra chalaa gayaa||

chhan0 - nija bhavana gavaneu sindhu shreeraghupatihi yaha mata bhaayaoo|

samudra apane ghara chalaa gayaa, shree raghunaathajee ko yaha mata (usakee salaaha) achchhaa lagaa||

yaha charita kali malahara jathaamati daasa tulasee gaayaoo||

yaha charitra kaliyuga ke paapon ko harane vaalaa hai, ise tulaseedaasa ne apanee buddhi ke anusaara gaayaa hai||

sukha bhavana sansaya samana davana bishaada raghupati guna ganaa||

shree raghunaathajee ke guna samooha sukha ke dhaama, sandeha kaa naasha karane vaale aura vishaada kaa damana karane vaale hain||

taji sakala aasa bharosa gaavahi sunahi santata satha manaa||

are moorkha mana! too sansaara kaa saba aashaa-bharosaa tyaagakara nirantara inhen gaa aura suna|| [

dohaa 60

sakala sumangala daayaka raghunaayaka guna gaana| saadara sunahin te tarahin bhava sindhu binaa jalajaana||

shree raghunaathajee kaa gunagaana sanpoorna sundara mangalon kaa dene vaalaa hai| jo ise aadara sahita sunenge, ve binaa kisee jahaaja (anya saadhana) ke hee bhavasaagara ko tara jaaenge||

maasapaaraayana, chaubeesavaan vishraama

iti shreemadraamacharitamaanase sakalakalikalushavidhvansane panychamah sopaanah samaaptah |

kaliyuga ke samasta paapo kaa naasha karane vaale shree raamacharita maanasa kaa yaha paanchavaan sopaana samaapta huaa|

Paath complete

Continue with another paath or return to the deity page when you are ready.

Spread the light of Sanatan Dharma

One shared paath can help another home begin its daily devotion.